Erzincan Gezi Rehberi
Erzincan’ın yazılı tarih öncesine ait önemli yerleşimleri, Altıntepe Höyüğü ve Üzümlü ilçesi yakınlarındaki Küçüktepe Höyüğü’dür. Altıntepe Höyüğü’nde ilk kazılar 1959 Yılında Tahsin Özgüç tarafından yapılmıştır. Halen Mehmet ….tarafından kazılmaya devam edilmektedir. Burada bulunan Urartu Kalesi’nin ilk tunç çağına ait bir yerleşimin üzerine kurulmuş olduğu ve Küçüktepe Höyüğü’nün de bu ilk zamanla aynı zamana ait bulunduğu yapılan araştırmalar sonucu ortaya çıkmıştır.
Erzincan Ovası: 500 km2lik, bu bereketli ovanın ortasından, Fırat’ın bir kolu olan Karasu akar. Ovada sulu ve kuru tarım yapılmaktadır. Denizden 1200 metre yükseklikte bulunan Erzincan Ovası’nın etrafı yüksek dağlarla çevrilidir. Tahıl, mısır, şekerpancarı, nohut ve ayçiçeği yetişir.
Tercan Ovası: Bir kaç ovadan meydana gelir. Hepsi, Karasu etrafında yer alırlar. 1470 metre rakımlı bu ovaların en büyüğü, 180 km’karelik Pekeriç Ovasıdır.
Akarsuları: En önemli akarsuyu, Fırat’ın batı kolu olan Karasu’dur. Erzurum’un Dumlu Tepelerinden çıkarak Aşkale Boğazından sonra Tercan’a girer. Karasu’ya Erzincan içinde pek çok dere ve çay katılır. Bunlardan başlıcaları; Kesrik, Kalecik, Mercan Çayı, Çardaklı Çayı, Işıkpınar Çayı, Kömür Çayı, Tahnasor Çayı, Gedik Deresi, Kuruçay ve Miran Çayıdır.
Girlevik Çağlayanı : Şehrin en gözde mesire yeri olan, Girlevik, birçok kaynaktan meydana gelen Kalecik Çayı’nın üzerindedir.Çağlayanın suları kışın donduğunda oluşan sarkıtlarda, tırmanma imkanı doğmakta, yazın da bu çağlayan ve çevresi, gelenlere serinleyebilme imkanı yaratmaktadır.
Göller: Erzincan’da büyük önemli göller yoktur. Dağ ve yaylalarda çok sayıda gölcükler vardır. Başlıcaları: Aygır Gölü, Yedigöller ve Kadıgölü’dür.
Ulaşım : E-23 Karayolu, İzmir-Ankara-Sivas-Erzincan-Erzurum üzerinden İran’a bağlanır. İl merkezi,Refahiye ve Tercan ilçeleri bu güzergah üzerindedir.
Haydarpaşa- Ankara-Erzincan-Erzurum-Kars demiryolu Erzincan’dan geçer. İliç ve Kemah, demiryolu güzergahı üzerindedir.
Askeri hava alanı vardır. Sivil hava alanı, Eylül 1988’de işletmeye açılmıştır.
Kemaliye’de Karasu üzerinde kelek ile yolcu ve eşya taşıma günümüzde artık çok azalmıştır.
Erzincan kara ve demir yolu bakımından önemli bir kavşak noktasındadır.
Mahalli yemekleri: Dut pekmezi yanısıra eşgili (ekşili), kelecoş, lapa, kırdo ve gah yahnisi meşhurdur. Evlerde reçel, pekmez ve pestil yapılır.
El sanatları yaygındır. Eğin’de (Kemaliye) dokunan çizgili kumaşlar manusa, kilim ve cicimler meşhurdur. Asırlar boyunca bakır dövme, şimdi de bakır işlemeciliği önemli el sanatlarındandır. Bakırcılık Erzincan’da çok yaygın ve köklü bir geçmişe sahiptir. Bakırcı atölyelerinde yapılan bakır eşyalar, Türk motif, zevk, sanat ve inceliğini sergiler. Kuşaklar boyu süren bakırcılık çok ilerlemiştir. Tepsi, vazo, saksı, güğüm ve bardak gibi eşyalar dış ülkelere de ihraç edilir. Erzincan’ın bakırı, kara üzümü, Eğin halısı meşhurdur.
İlçe merkezi; Munzur Dağlarının eteklerinde Karasu Vadisinin güney kesiminde kurulmuştur. Gelişmemiş ve küçük bir yerleşim merkezidir. Sivas-Erzincan demiryolu ilçeden geçer. İl merkezine 52 km mesafededir.
Kemah : Mengücekoğulları’nın başşehridir. Kemah Kalesi ve Melik Sultan Türbesi ile meşhurdur. İlçenin adı ilk defa, Hitit Kralı I.Şuppiluliuma döneminde yazılan bir metinde geçmiştir. Bu yazılı metin, kral ile Hayaşa Kralı Kranis’in, Kumaha (Kemah) civarında savaştıklarını anlatır. Hititler zamanında kurulan Kemah’a (kolay alınmaz) manasına gelen “Gemekha” ismi verilmiştir. İslam orduları tarafından Ümeyr bin el-Hübab 679 senesinde Bizanslıları yenerek Kemah’ı fethetmiştir. Yeniden Bizanslıların eline geçen Kemah’ı 1071 Malazgirt Zaferinden sonra Alparslan’ın kumandanlarından ve Selçuklu şehzadelerinden Mengücek Bey fethetti. 1401’de Yıldırım Bayezid Kemah’ı Erzincan ile birlikte Osmanlı toprağına kattı. Timur’un Anadolu’ya gelişinden sonra Safevilerin eline geçti.Kısa bir süre de Akkoyunlular’da kaldı. Yavuz Sultan Selim Han zamanında, Bıyıklı Mehmet Paşa tarafından alınarak Osmanlı topraklarına katıldı. Hatta, Yavuz Sultan Selim’in burada kaldığı ve kalede görülmekte olan en iyi durumdaki burcun onun tarafından yaptırıldığı söylenir.
Kemah Kalesi
Karasu’ya egemen bir noktada, yalçın kayalar üzerine inşa edilmiştir. Büyük bir kısmı bir doğal kale olan bu noktanın, konumu dolayısıyla, elde edilmesi bir hayli güçtü. Yapım tarihi ve yaptıranı bilinmemektedir. Arsak (Arşak) krallarının adı geçtiğinden Artaksiadlar döneminde yapıldığı sanılmaktadır.Buradan geçen bütün uygarlıklar tarafından kullanılmıştır.
Bizans döneminde Ani, Darana-Kemaghe, Gamahha ve Arap döneminde Berberi adlarıyla bilinmekteydi. Burç ve bedenleri büyük blok kesme taşlardan yapılmış, beşgen planlı burçlarla güçlendirilmiş bir yapıdır. Kalenin içinde bulunan ve Bizans devrinden kaldığı sanılan kısım turiz maçısından Kemah”a bir ayrıcalık yaratmaktadır. Kale, Atatürk Üniversitesi’nin ilgili bölümleri tarafından incelenmeye alnımış olup, yakın bir tarihte kazı ve restorasyon çalışmaları başlatılacaktır.
Yavuz Sultan Selim’in kaleyi aldıktan sonra bir burç eklettiği söylenir. 2011 Yılında başlatılan kazılar büyük bir merakla beklenmektedir.
Gülabi Bey Camisi ve Hamamı
Kemah ilçe merkezinde Çarşı Mahallesi’ndedir.Üç kitabesinden bir tanesinin başka bir yerden getirilmiş olduğu sanılıyor .Bu kitabedeki tarih 1328. Diğer bir kitabe, 1450 yılında burasının Emir Gülabi bey tarafından yaptırıldığını anlatıyor. Üçüğncü kitabe de 18.yüzyılda gerçekleştirilen onarım hakkında bilgiler veriyor. Cami, kare planlı olup eğimli bir çatı ile örtülmüş. Son cemaat yeri daaha sonraları kuzeye eklenmiş.Mukarnas dokulu mihrabın çevresinde barok süslemeler kullanılmış. Cami giriş kapısı sütunçeli bir taş kapıyla verilmiş olup, kap üstünde yuvarlak keemerli bir niş mevcuttur.
Cami ile birlikte yapılan ve aynı isimle anılan hamam, 1o metrelik bir mesafededir. Soyunma, soğukluk, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşan hamam, haç biçimi üç eyvanlı ve köşe hücrelidir. Sıcaklığın ortasında büyük bir kubbe bulunur. Eyvanlar ise beşik tonozla kapatılmışlardır. kare planlı iki halvet hücresi de kubbe ile örtülüdürler.
Kemah Tuzlaları
Kemah için önemli bir ekonomik girdi sağlayan Tuzlalar, ilçede, Kömür-Tımısı-Yerhan Tuzlaları adıyla geçiyorlar. Bu tuzlalarda üretim Haziran ve Kasım dönemlerinde yapılıyor. özellikle çevre kent ve kasabaların ihtiyacını karşılayan bu tuzlalar, halk arasında “Kemah yakın, tuz ucuz” deyimini türeten bir hikayeye de konu olmuşlar. Tuz, Anadolu’da yaşayanlar özellikle de hayvancılık yapanlar tarafından önemli bir ihtiyaçtır. Bir köylü sürekli olarak evine tuz getiriyor ama tuz çok çabuk tükeniyormuş. Sorduğunda da karısı, amaan ne olacak yani, Kemah yakın tuz da ucuz diyormuş. Adamcağız eve tuz taşımaktan bıkıp usanmış. Kadın devamlı olarak evdeki tuzu konu komşuya dağıtmaya devam ediyor. Bir gün adam yine tuza gidecek, sabah erkenden karısını çağırmış. Birlikte tuza gideceğiz demiş. Kadın şaşırmış ama çaresiz kabul etmiş. Uzun ve zahmetli bir yolculuk sonrasında Kemah’a ulaşmışlar. Çok çetin koşullar altında elde ettikleri tuzu yüklenip evin yolunu tutmuşlar. Aradan uzun bir aman geçmiş, kadın hiç tuz talebinde bulunmuyor, adamacğız rahat etmeye başlamış. Zahmetine katlanınca, tuz bu evde de dikkatlice harcanmaya başlanmış. Ve bu deyim çevre illerde, Gümüşhane, Erzurum, Erzincan’da, özellikle savruk ev hanımları için sıklıkla kullanılır olmuş.
Kemah’la ilgili yazılar : ” Tarihten İzler” köşesinde, “Kemah Sultan Melik Türbesi ve Zaviyesi”.
Kemaliye (Eğin): İlçe, Munzur Dağları tarafından engebelendirilmiştir. Karasu, ilçe topraklarının kuzeybatı- güneydoğu istikametinden geçer. Keban Baraj Gölünün bir kısmı ilçe sınırları içinde kalır. Ekonomisi, turizm, tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Ekime elverişli alanlar az olduğundan üretim düşüktür. Başlıca tarım ürünleri, şekerpancarı, buğday, üzüm, elma, arpa, patates, soğan ve duttur. Yaylacılık yöntemi yoluyla koyun ve keçi yetiştirilir. Hayvancılığa bağlı olarak halıcılık gelişmiştir. Eğin halıları çok meşhurdur. İlçe topraklarında demir ve linyit yatakları vardır. İlçe merkezi, Karasu Vadisinde denizden 1000 m yükseklikte kurulmuştur. Tabii manzarası çok güzeldir.Kemaliye evleri geleneksel sivil mimarimizin vazgeçilmez örnekleridir. Bu evler 2-3 kat olup, taş örgünün üstünde ahşap sistemde inşa edilmişlerdir. Son yıllarda iklim koşulları ve kışın konaklamaların az olması sebeiyle bu çevrede pe kçok yerde göürldüğü şekilde sacla kaplanarak yağmur, kar ve diğer olumsuz faktörlerden korunmalarına çalışıldığından daha değişik bir görünüm sergilemektedirler. İl merkezine 156 km mesafededir. Kemaliye evlerinin en belirgin özellikler ise, buraya özgü kapı tokmaklarının güzelliğinde saklı bulunuyor.
Eski ismi Eğin’dir. Kemaliye adı, Atatürk tarafından kendsilerine armağan olarak verilmiştir. İlçe belediyesi 1864’te kurulmuştur.
Ocak Köyü ve Sultan Hıdır Abdal
Hacı Bektaş Veli tarafından “Düşkünocağı” göreviyle onurlandırılmış olan Sultan Hıdır Abdal, Anadolu insanı tarafından, “ermiş, veli, evliya” olarak adlandırılan kişilerdendir. Türbesi, Kemaliye’nin 40 km. mesafesinde bulunan Ocak Köyünde’dir. Aslında bu köy Malatya’nın Arapgir ilçesine çok yakın olsa da Kemaliye’ye bağlı bulunmaktadır. Eski adı “Şeyhler” olan Ocak Köy, kurucusu olan Sultan Hıdır Abdal’ın türbesine de ev sahipliği yapmakadır. Türbe, Selçuklu ve Osmanlı mimarisi özelliklerinde olup taş işçiliği kullanılarak inşa edilmiştir. Büyük çınar ağaçlarının gölgesindeki türbenin yapılış tarihi, banisi ve mimarı bilinmiyor. Ama bu türbenin varlığı padişah fermanıyla tescillenmiş. Ocak Köyü’nde ayrıca sürekli olarak açık tutulan ve görevlisi olamayan bir kütüphane, bir misafirhane, Ali Gürer Müzesi, bir helikopter pisti ve özlü sözlerin bulunduğu bir yol da bulunuyor.
Refahiye : Eski adı Garcanis’tir. Refahiye ismi, Erzincan Mutasarıfı Şefik Bey tarafından verimli topraklarından dolayı sahip olduğu “bolluk ve bereketten” dolayı verilmiştir. Çam ormanları ve yaylalarıyla meşhurdur.
Refahiye, tarihi eserleriyle de önemli bir turizm merkezi niteliği taşımaktadır. bezemeleriyle dikkat çeken bir giriş kapısı bulunan, kesme taş işçiliğiyle de gz dolduran Kadıköy Kilisesi, Çengerli Köyü’nde bulunan Roma ve Bizans dönemine ait Kutlutepe Kalıntıları önemlidirler. Kutlutepe Kalıntıları, geçmişte, Kemah-Basguvar – Dariza üçgeninde, Malatya’ya uzanan yolun kilit noktası özelliğine sahipmiş.
Otlukbeli: Dağlıktır. Ekonomisi hayvancılığa dayalıdır. Yaylacılık yöntemi ile küçükbaş hayvan beslenir. İlçe merkezi Otlukbeli Dağları eteklerinde kurulmuştur. Eski ismi Karakulak’tır. Çayırlı ilçesine bağlı bir bucakken, 9 Mayıs 1990’da 3644 sayılı kanunla ilçe oldu. Fatih Sultan Mehmed Han ile Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan bu ilçe yakınlarında savaşmıştır. Fatih’in tarihe Otlukbeli Zaferi olarak geçen bu harp neticesinde Erzincan ve civarı Osmanlı Devleti hakimiyetine girmiştir.
Tercan: Oldukça eski bir yerleşim tarihine sahip olan Tercan, Urartu ve Asur etkisinde kalmış. Sırasıyla, Medler, Persler, Büyük İskender, Araks Devleti ve Roma uygarlığının geçtiği kent, Malazgirt Savaşı sonrasında Mengücek ve Erertna Beyliklerine yurt oldu. Timur’un saaldırısına uğradı, Akkoyunlular tarafından alındı ve Otlukbeli savaşı sonrasında Osmanlı topraklarına katıldıysa da tekrar Akkoyunlulara geçti. Kanuni zamanında ikinci kez Osmanlı toprağı oldu.
Tercan ve Mama Hatun
Saltukoğulları Hükümdarı II.İzzettin Saltuk’un kızı Mama Hatun, 1191 yılında bu beyliğin başına geçti. Eyyubiler’in Ahlat’ı kuşattıkları sırada onlara yardım eden Saltuklu kuvvetlerinin başındaydı. Mama Hatun hayatının son yıllarını Tercan’da geçirip, burada gömülmüştür. Türbesinin de bulunduğu kervansaray, hamamı ve mescidiyle birlikte orta çağ Türk mimarisinin en iyi örneklerindendir.
Erzincan Tulum Peyniri
Üretimine Mayıs- Haziran aylarında başlanan Erzincan Tulum peyniri, Eylül ayında yenecek kıvama geliyor.Bu peynir, Erzincan’ın yüksek tepelerinde yaklaşık olarak yüze yakın çeşitli bitkileriyle beslenip, temiz ve serin yaylalarındaki buz gibi soğuk sulardaniçen beyaz koyundan (karaman koyun ) alınan sütle yapılıyor. Diğer peynirlere oranla daha parlak görünümlü, güzel kokulu, tam yağlı ve oldukça lezzetli olan bu peynir, tuzlanması ve yaylaların temiz havasında bekletilmesi sebebiyle, oluşabilecek bakteri ve mikroplardan korunmuş olduğundan hijyen açısından datercih edilmektedir. Peynirin mayalanmasında Şirden adı verilen yöreye özgü bir maya kullanılmaktadır. Erzincan tulum peyniri yapımında, özellikle doğal Kemah tuzu kullanılmaktadır.
