Windsor Kalesi: Bin Yıldır Ayakta Duran Kraliyet Sarayı

Londra’nın yaklaşık otuz kilometre batısında, Thames Nehri’nin kıyısındaki bir tebeşir yamacının tepesinde, dünyanın en uzun süredir kesintisiz oturulan kalesi duruyor. Bin yıla yakındır ayakta; kırk hükümdar burada yaşadı, burada taç giydi, kimi burada gömüldü. Windsor Kalesi’ni ilk gördüğünüzde, aslında tek bir yapıya değil, üst üste binmiş dokuz yüz yıllık bir tarihe bakıyorsunuz.

Belki de en şaşırtıcı yanı şu: burası bir müze değil. İngiliz kraliyet ailesinin hâlâ hafta sonlarını geçirdiği, resmî törenlere ev sahipliği yapan, yani nefes alan bir saray. Yuvarlak Kule’nin tepesinde hangi bayrağın dalgalandığına bakarak kralın içeride olup olmadığını anlayabilirsiniz. Kraliyet Sancağı asılıysa, hükümdar evinde demektir.

Bu yazıda sizi Windsor’un içine alacağız: neden tam da bu tepeye kurulduğundan, iki ay dayandığı kuşatmalara; boynuzlu bir hayaletin dolaştığı söylenen ormanından, bir kralın sessizce gömüldüğü şapeline kadar. Sonunda, kapısını kendiniz çalmak isterseniz diye pratik bilgileri de bırakacağız.

Thames’e tepeden bakan bir karar

Bir kalenin nereye kurulduğu, çoğu zaman onun kaderini de belirler. Windsor için seçilen nokta tesadüf değildi. Thames Nehri’nin güney kıyısında, yaklaşık yüz metre yüksekliğinde dik bir tebeşir kayalığı yükseliyor; işte kale tam bu doğal yükseltinin tepesine oturtuldu. Aşağıdan bakan biri için burayı ele geçirmek neredeyse imkânsızdı; yukarıdan bakan biri içinse hem nehri hem de çevredeki ovaları avucunun içi gibi görüyordu.

Konumun iki büyük avantajı vardı. Birincisi, Thames o dönemde Londra’ya giden en önemli su yoluydu; nehri kontrol eden, başkentin kapısını da tutuyordu demektir. İkincisi, hemen yanı başında, Sakson krallarından beri av alanı olarak kullanılan geniş bir orman uzanıyordu. Ortaçağ hükümdarları için avlanmak yalnızca eğlence değil, bir güç ve statü göstergesiydi. Yani Windsor hem askerî hem de keyfî ihtiyaçları aynı anda karşılıyordu.

Bugün kalenin surlarından aşağı baktığınızda, karşı kıyıda Eton’ı, uzakta Londra’nın silüetini seçebilirsiniz. Manzara, dokuz yüz yıl önce bir Norman komutanının neden tam da burayı işaret ettiğini tek bakışta anlatıyor.

Bir fatihin kale halkasındaki köşe taşı

Hikâye 1066’da, Fatih William’ın Normandiya’dan gelip İngiltere’yi ele geçirmesiyle başlıyor. Yeni bir ülkeyi fethetmek bir şeydi; onu elde tutmak bambaşka bir işti. William, özellikle huzursuz Londra’yı kontrol altında tutabilmek için başkentin çevresine bir kaleler halkası kurdu. Bu halkadaki her kale birbirinden ve şehirden yaklaşık bir günlük yürüyüş, yani otuz kilometre kadar uzaktaydı; böylece bir kriz anında biri diğerine hızla yardıma koşabilirdi.

Windsor, işte bu halkanın en stratejik köşelerinden biri olarak, tahminen 1070 civarında yükselmeye başladı. İlk hâli bugünkü ihtişamından çok uzaktı: topraktan yığılmış yapay bir tepe (motte) ve etrafını çeviren ahşap bir çitten (palisade) ibaretti. Buna “motte and bailey” denen tipik Norman kale düzeni deniyor. Ahşap bir kule, tepenin üstünde nöbet tutuyordu.

Ama William’ın kafasındaki bu askerî üs, zamanla çok daha fazlasına dönüşecekti. Onu izleyen neredeyse her hükümdar Windsor’a bir şeyler ekledi, bir yerini değiştirdi, bir kulesini yeniledi. Kalenin bugünkü hâli, tek bir mimarın değil, yüzyıllar boyunca birbiri üstüne inşa eden onlarca kralın ortak eseri. Yine de bunca eklemeye rağmen, merkezinde yuvarlak bir kule ve onun iki yanında birer avlu bulunan o ilk plan hiç bozulmadı.

Ahşaptan taşa: surların yükselişi

İlk ahşap kale güçlüydü ama kalıcı değildi. Taşın devri, II. Henry ile başladı. 1170’lere gelindiğinde, tepedeki ahşap kule yerini taştan bir yapıya bırakmıştı; bugün kalenin simgesi hâline gelen Yuvarlak Kule’nin (Round Tower) temeli işte o zaman atıldı. İlginç bir ayrıntı: kule aslında tam anlamıyla yuvarlak değil. Üzerine oturduğu yapay tepe düzensiz bir biçime sahip olduğu için, kule de o hatları takip ediyor; uzaktan yuvarlak görünse de yakından bakınca bunu fark edersiniz.

Yuvarlak Kule, kaleyi ikiye böler. Bir yanında Aşağı Avlu (Lower Ward), diğer yanında Yukarı Avlu (Upper Ward) uzanır. Aşağı Avlu daha çok dinî ve törensel yapılara, Yukarı Avlu ise kraliyet dairelerine ev sahipliği yapar. Bu ayrım yüzyıllar içinde daha da belirginleşti.

Savunma açısından Windsor’u özel kılan, olağanüstü büyük alanıydı. Sıradan bir Norman kalesi dört beş dönümlük bir alanı kaplarken, Windsor surların içinde yaklaşık on üç dönümlük bir alana yayılıyordu. Bu genişlik, onun sıradan bir sınır kalesi değil, doğrudan hükümdara ait özel bir kale olmasından kaynaklanıyordu.

1216’daki büyük kuşatmanın hemen ardından savunmalar ciddi biçimde güçlendirildi. III. Henry döneminde Aşağı Avlu’nun surları taşla yeniden örüldü ve üç yeni kule eklendi: Curfew, Garter ve Salisbury kuleleri. Bunlardan Curfew Kulesi, 1227’de tamamlandı ve bugün kalenin ayakta kalan en eski bölümlerinden biri. İçinde eski kale hapishanesi, bir de kuşatma anında gizlice dışarı çıkmayı sağlayan gizli bir çıkış (sally port) bulunuyor. Yani bu duvarlar sadece güzel görünsün diye örülmedi; her taşın bir savunma mantığı vardı.

Boynuzlu avcı ve kütüphanedeki kraliçe

Dokuz yüz yıllık bir kalenin hayaletsiz olması beklenemezdi. Windsor’un en ünlü efsanesi, kalenin duvarları içinde değil, hemen yanındaki Büyük Park’ta (Windsor Great Park) geçer: Avcı Herne.

Anlatılana göre Herne, bir dönemin kralının en gözde avcısıydı. Bir av sırasında köşeye sıkışan bir geyik krala saldıracakken Herne araya atlar ve kralı kurtarır, ama kendisi ölümcül biçimde yaralanır. Tam can verirken ortaya çıkan bir büyücü, garip bir yöntemle onu iyileştirir: geyiğin boynuzlarını Herne’in başına bağlar. Herne hayatta kalır, fakat avcılık yeteneğini yitirir. Zamanla saraydaki kıskanç avcılar onu hırsızlıkla suçlar, kralın gözünden düşer ve efsaneye göre Herne kendini yaşlı bir meşe ağacına asar. O günden sonra başında boynuzlarıyla, zincir şakırtıları ve bir köpek sürüsünün uğultusuyla ormanda dolaştığı söylenir. Onu görmek uğursuzluk sayılırdı.

Bu efsane o kadar tuttu ki, William Shakespeare 1597 tarihli “Windsor’un Şen Kadınları” oyununda Herne’e yer verdi. Herne’in asıldığı söylenen meşe ağacı yüzyıllarca Home Park’ta durdu; ağaç sonunda devrildiğinde, Kraliçe Victoria kütüklerini “hayaletten de kurtulalım” diyerek kendi şöminesinde yaktırmış.

Herne yalnız değil. Kalenin içinde de anlatılan hayalet hikâyeleri var. Bunların en bilineni, I. Elizabeth’in hayaleti. Kraliyet Kütüphanesi’nde, siyah bir elbise ve omuzlarında siyah bir dantelle dolaştığı; tahta zeminde topuklu ayakkabılarının sesinin duyulduğu, sonra heybetli figürünün belirip iç odaya doğru süzüldüğü anlatılır. Rivayete göre birçok kraliyet mensubu onu gördüğünü söylemiş.

Bir de İç Savaş sırasında burada tutsak edilen ve idam edilen I. Charles var; hayaletinin kütüphanede ve şapel çevresinde görüldüğü söylenir. Elbette bunlar birer halk anlatısı, kanıtı olan şeyler değil. Ama bir kalenin ruhu biraz da bu hikâyelerde yaşar; Windsor’u gezerken rehberinize sorarsanız, muhtemelen size bunlardan en az birini anlatacaktır.

İki ay süren o kuşatma

Windsor’un savunma gücü sadece kâğıt üzerinde kalmadı; tarih boyunca birkaç kez gerçek ateşle sınandı. En ünlüsü, 1216’daki kuşatmadır.

Olaylar, Kral John ile baronları arasındaki büyük gerilimin bir parçasıydı. 1215’te ünlü Magna Carta, Windsor’a çok yakın bir çayır olan Runnymede’de imzalanmıştı; hatta John bu pazarlıklar sırasında üssü olarak Windsor’u kullanmıştı. Ama anlaşma kalıcı barış getirmedi. Baronlar isyan etti ve Fransa’dan yardım istedi; Fransız Prensi Louis’ye bağlı kuvvetler İngiltere’ye geçti.

Kaleyi kralın adına savunan kişi, sadık komutanı Engelard de Cigogné’ydi. Baron ve Fransız kuvvetleri kaleyi kuşattı; kuşatma haziran ayından eylüle kadar, yaklaşık iki ay boyunca sürdü. Buna rağmen Windsor’un savunması çökmedi. O dönemde İngiltere’nin güneyindeki neredeyse tüm kaleler baronların eline geçmişken, yalnızca iki kale direnmeyi başardı: Windsor ve Dover. Bu direniş, kalenin bir sığınak olarak ününü perçinledi.

Kuşatmadan sonra hasar hızla onarıldı ve savunmalar daha da güçlendirildi. Ama Windsor’un savaşla imtihanı burada bitmedi. Yüzyıllar sonra, İngiliz İç Savaşı sırasında kale bir kez daha sahnenin ortasındaydı. 1642’deki Edgehill Savaşı’nın ardından Windsor, Parlamento kuvvetlerinin askerî karargâhı hâline geldi. Bir zamanlar kralların ihtişam sembolü olan kale, şimdi krala karşı savaşanların merkeziydi. Tarihin cilvesi işte tam da böyle bir şey.

Kralların, bir mahkûmun ve bir idamın kalesi

Windsor’un en dramatik bölümü belki de İç Savaş yıllarında yazıldı. 1647’de kale, bir zamanlar sahibi olan kişiye, I. Charles’a hapishane oldu. Kral, kendi saraylarından birinde tutsaktı. 1649’da Londra’da Whitehall’da idam edildikten sonra, naaşı büyük bir törenle değil, tam tersine sessizce Windsor’a getirildi ve St George Şapeli’nin altındaki bir mahzene gömüldü.

O cenazeyle ilgili anlatılan bir ayrıntı, yüzyıllarca dilden dile dolaştı: siyah örtülü tabut şapele taşınırken, o ana kadar açık olan gökyüzünden aniden bir kar fırtınası başlamış ve tabutun üstündeki siyah örtü bembeyaz olmuş. Bunu görenlerden bazıları, bunu kralın masumiyetinin bir işareti olarak yorumlamış. Gerçek mi, sonradan eklenen bir süs mü, bilinmez; ama Windsor’un hikâyesine çok yakışan türden bir ayrıntı.

Monarşi 1660’ta yeniden kurulunca, II. Charles tahta çıktı ve babasının tutsak edildiği kaleyi bu kez bir zafer sarayına çevirdi. Kraliyet dairelerini baştan aşağı yeniledi; İngiltere’nin en gösterişli Barok tören salonları o dönemde ortaya çıktı. Zengin kumaşlar, duvarları kaplayan goblenler… Kale, savaşın izlerini bir sanat eserine dönüştürerek sildi.

Kapıdan girince sizi neler bekliyor

Windsor’u gezmek, tek bir binayı dolaşmak değil; küçük bir şehir kadar zengin bir alanı adımlamak demek. Aşağı Avlu’da sizi karşılayan en görkemli yapı, St George Şapeli. Sadece bir ibadet mekânı değil; İngiliz tarihinin en önemli mezar yerlerinden biri. On iki İngiliz hükümdarının naaşı burada. Aynı zamanda, İngiltere’nin en köklü şövalyelik nişanı olan Dizbağı Nişanı’nın (Order of the Garter) da manevi merkezi.

Şapelin geç Gotik mimarisi, tavandaki taş işçiliği ve renkli vitrayları tek başına bir geziye değer. Sessizliği, taşın serinliği ve yüzyıllardır burada yatan isimlerin ağırlığı, insanı bir anda başka bir çağa taşıyor.

Yukarı Avlu’ya geçtiğinizde, kraliyet ailesinin resmî yaşam alanlarına adım atarsınız. Muhteşem Tören Daireleri (State Apartments), altın yaldızlı tavanları, dünya çapındaki tabloları ve göz kamaştıran mobilyalarıyla ziyaretin en etkileyici kısmı. Burada Rembrandt’tan Rubens’e uzanan bir sanat koleksiyonuyla karşılaşabilirsiniz.

Kaçırmamanız gereken bir başka nokta da Büyük Mutfak (Great Kitchen). Yaklaşık altı yüz elli yıldır kullanımda olan bu mekân, ülkenin hâlâ çalışır durumdaki en eski mutfaklarından biri. Duvarlarındaki bakır kaplar ve devasa ocaklar, yüzyıllar boyunca kaç kraliyet ziyafetine tanıklık ettiğini fısıldıyor sanki.

Ve tabii, kaleden dışarı uzanan o meşhur manzara: Long Walk. Kaleden güneye, Büyük Park’a doğru kilometrelerce dümdüz uzanan bu ağaçlı yol, Windsor’un en çok fotoğraflanan köşelerinden biri. Yolun sonundaki tepede, atlı bir heykel (Copper Horse) sizi bekliyor.

Bir gecede çıkan yangın ve küllerden dönüş

Bunca yüzyıl boyunca kuşatmalara, savaşlara ve entrikalara dayanan kale, 1992’de beklenmedik bir düşmanla karşılaştı: ateş. O yıl çıkan büyük yangın, Yukarı Avlu’nun önemli bir bölümünü, tarihi salonları ve odaları harap etti. Alevler saatlerce sürdü; televizyonlardan bu görüntüleri izleyen milyonlar için sarsıcı bir andı.

Ama Windsor’un hikâyesi hep yeniden ayağa kalkmakla ilgili olmuştur. Yangının ardından başlatılan devasa restorasyon çalışması yıllar sürdü; zarar gören mekânlar, geleneksel zanaat teknikleriyle aslına sadık kalınarak yeniden inşa edildi. Bugün o salonlarda gezerken, birkaç on yıl önce buranın kül olduğunu tahmin etmek neredeyse imkânsız.

Kale, kültürel hafızada da güçlü bir yere sahip. Sayısız belgesele, filme ve diziye konu oldu; kraliyet düğünlerinden devlet törenlerine kadar pek çok tarihî anın sahnesi burasıydı. Windsor, ekranda gördüğünüzde bile “işte İngiltere” dedirten o birkaç simgeden biri.

Kapısını çaldığınızda

Peki bu bin yıllık kaleyi kendiniz görmek isterseniz? İyi haber şu: Windsor Kalesi yıl boyunca ziyarete açık ve Londra’dan günübirlik gidilebilecek kadar yakın.

Kale, Berkshire’daki Windsor kasabasının tam merkezinde; Londra’nın yaklaşık otuz kilometre batısında. Trenle gitmek en pratik yol. İki ayrı istasyon var: Londra Waterloo’dan kalkan trenlerle ulaşabileceğiniz Windsor & Eton Riverside ve Slough aktarmalı Windsor & Eton Central. Her ikisi de kaleye yürüme mesafesinde. Arabayla gelecekseniz en yakın ana yol M4.

İçeride kaçırmamanız gerekenler: St George Şapeli (bilet fiyatına dahil), Tören Daireleri, Büyük Mutfak turları ve belirli günlerde yapılan Nöbet Değişimi (Changing of the Guard) töreni. Farklı dillerde sunulan multimedya rehberini almanız, gezinizden çok daha fazla keyif almanızı sağlar. Bilet fiyatları ve güncel açılış saatleri dönemsel olarak değiştiği için, gitmeden önce Royal Collection Trust’ın resmî sitesinden (rct.uk) kontrol etmenizde fayda var; ayrıca biletinizi bir yıllık geçişe çevirme imkânı da sunuluyor.

Küçük bir ipucu: kaleye vardığınızda Yuvarlak Kule’nin tepesindeki bayrağa bakın. Kraliyet Sancağı dalgalanıyorsa kral içeride demektir; değilse İngiliz bayrağı asılı olur.

Konum: Windsor, Berkshire, İngiltere · Koordinatlar: 51.4839° K, 0.6044° B · Windsor Kalesi’ni Google Haritalar’da aç

Aynı yolda görülecek diğer kaleler

Windsor’u gezdiyseniz, İngiltere’nin kale zenginliğinin daha yeni başladığını bilin. Bu bölge, birbirine birkaç saat mesafede sayısız görkemli kaleye ev sahipliği yapıyor. Londra’nın kalbindeki Tower of London, ortaçağ ihtişamıyla Warwick, “İngiltere’nin en güzel kalesi” denen su üstündeki Leeds ve Manş’a bakan görkemli Dover, aynı rotada keşfedilmeyi bekliyor.

Bu kaleleri seri içinde tek tek ele alacağız; yayımlandıkça bu bölüme bağlantılarını ekleyeceğiz. Böylece bir kaleden diğerine, adeta taş bir patikayı takip eder gibi ilerleyebileceksiniz.

Windsor, bir taş yığınından çok daha fazlası. Fatih William’ın bir tepeye diktiği ahşap çitten, bugün milyonların ziyaret ettiği yaşayan bir saraya uzanan bu hikâye, aslında İngiltere’nin kendi hikâyesi. Kuşatmalar gördü, kralları ağırladı, bir kralı da uğurladı; yandı, yeniden doğdu ve her seferinde biraz daha görkemli hâle geldi. Bir gün o tebeşir kayalığının tepesine çıkıp aşağıdaki Thames’e baktığınızda, dokuz yüz yıl önce buraya ilk taşı koyanların ne gördüğünü siz de anlayacaksınız.