[tuna]

ATLETİZMİN EĞİTSEL DEĞERİ

Spor dalları içinde ‘ana spor’ olarak kabul edilen atletizm; antrenman metodları ile, insan organizmasın? en iyi şekilde geliştirir.Vücut eğitiminde, amaca uygun seçilen ve bütün yağ devrelerinde uygulanabilen bu hareketler, vücut fonksiyonlarının optimal düzeye ulaşmasını sağlar.

Atletizm; yürüme, koşu, atlama ve atma dallarını kapsayan karmaşık bir spor dalıdır.Bu karmaşık hareketler, dolaşım ve sinir sisteminin gelişmesi ile motorik özellikler olan kuvvet, sürat, dayanıklılık, hareketlilik ve beceri ile gücün geliştirilmesine yardımc? olmaktadır.

Atletizm dalları ve yarışmaları zihinsel gelişime de yardımc? olmaktadır.Gerek alıştırmalar ve gerekse teknik, takdik ve antrenman metotları sportif tüm becerileri ortaya çıkarır.Ayrıca irade ve karakter eğitiminin en önemli vasıtaları olup; cesaret, azim, sebat etme, planlı olma, disiplin, doğruluk, yardım etme, kendine güven duyma gibi üstün özellikler atletizmin özünde vardır.

ATLETİZM DE SPOR MOTORSAL ÖZELLİKLERİN DAĞILIMI
KISA MESAFE ( SPRİNT ) KONULARINDA SPOR MOTORSAL ÖZELLİKLER

Sprint koşularında verimi olumlu etkileyen en önemli faktör kas yapısına bağlı olan çabukluktur.Araştırmalar, yüksek performans gösteren sprinterlerin bacak kaslarında belirgin ?ek,ilde, süratli kasılan fibril tiplerinin daha fazla olduğunu ortaya çıkarmıştır.Kaslarda fibril tipi daşılımı kalıtsaldır.Kas gücü, reaksiyon zamanı  ve refleks zamanında da genetik faktörlerin rolü bulunmaktadır.Adım uzunluğu ve adım frekans?, maksimum hız? belirleyen unsurlardır.

Hareketlilik ve sinirsel yapı, nöro-musküler sistemin düzenli çalışarak, hareket  hızının  ve maksimal hareket frekansının optimal kuvvet ile sağlanmasında etkilidir.Yüksek hareket frekans? da çabuk kuvvet ile olur.Çabuk kuvvet ise lokomotorik sürat veriminin kondisyonel temelini oluşturmaktır.Reaksiyon, sprinter için çıkışta çok önemlidir.

Sprinter için ideal bir vücut şekli ortaya konulamamıştır.Sürat ile boy ve vücut aşırlığı arasında anlamlı bir ilişki bulunamamıştır.Sprinterler, psikolojik olarak asabi mizaçlı ve dinamik tiplerdir.Konsantrasyon yetenekleri, iradeyi arttırma güçleri, heyecanın? kontrol altında tutma özellikleri iyi olmalıdır.Kısa mesafe koşularında spor motorsal özelliklerin daşılımı şöyledir:

Kuvvet ve sürat %60 ,  hareketlilik % 10, dayanıklılık %10, Koordinasyon %20

ORTA MESAFE KONULARINDA SPOR MOTORSAL ÖZELLİKLER

Özel dayanıklılıkların yanında, oldukça süratlidirler ve bu performansa direk etki eder.Dişer önemli bir özellikleri ise O2  borçlanma kapasitesidir. O2 borcu büyüklüğü, yapılan maximal eforun süresine ve aşırlı?ına bağlıdır.Ayrıca bunda, motivasyonun yüksek olmasının da etkisi vardır.Fiziksel güç uyum düzeyi yüksek olan koşucuların, O2 borcu değerinin de yüksek olduğu saptanmıştır.Maximal O2 borcu , maximal işin ilk 2-3 dakikalarında görülür.Buda O2 borçlanma kapasitesinin orta mesafe koşularındaki önemini ortaya koymaktadır.Ancak, maximal iş süresi ile O2 borcu yükseklişinin, kişilere göre farklılık göstermesidir.

Orta mesafe koşucularının aerobik kapasiteleri, sprinterlerden daha yüksektir.Maximal kalp dakika volümleri yüksektir.Kalp atım volümleri hem dinlenme de hem de çalışma sırasında yüksektir.

Dayanıklılık, mesafelere göre %40-60 aerobik, %60-40 anaerobik içerikli özel dayanıklılıktır.Orta mesafe koşularında spor motorsal özelliklerin daşılımı şöyledir ( Gündüz, N. 1997 ) .

Kuvvet %10, sürat %15, Dayanıklılık %45, Dayanma iradesi, Mücadele ve Kazanma H?rs? , Hareketlilik ve Çeviklik %15.

UZUN MESAFE KONULARINDA SPOR MOTORSAL ÖZELLİKLER

Uzun mesafe koşucuları anatomik olarak zayıf yapılı ve yağ dokuları oldukça azdır.O2 taş,ınması ve kullanılması en önemli fizyolojik olaydır.Bir maraton koşusu sırasında O2 gereksinimi 600L. Kadardır.KoŞu sırasında alinan O2 ile bunun 590 litresi karşılanır.Girilen O2 borcu ancak %2 kadardır.Bu durumda, performansa etki eden en önemli fizyolojik faktör aerobik kapasitedir ( max VO2 ) .

Performansa etki eden dişer bir faktör koşu verimlilişidir.Yani belirli miktar O2 ile ne kadar mesafe koşulabileceğidir.Solunum sistemi, akcişerlere 1 dakikada daha fazla hava sokabilme yeteneğine sahiptir.

Maratonda önemli bir faktör de, endojen enerji kaynaşının ne kadar olduğu ve kullanabilme yeteneğidir.Uzun süreli eforlarda en önemli enerji kaynaşın? yağlar oluşturur.Kondisyon düzeyi yüksek koşucularda, enerji kaynaşı olarak yandan yararlanma daha etkindir.

Uzun mesafe koşucularında, kas kuvveti düşük bulunmuş olmakla birlikte, vücut aşırlı?ına göre oranlandışında ( relatif kuvvet ) normal sınırlar içinde olduğu görülmüştür.Reaksiyon zamanı, kısa mesafe koşucularına göre  daha uzun bulunmuştur.uzun mesafe koşularında spor motorsal özelliklerin daşılımı şöyledir ( Gündüz N, 1997 ).

Kuvvet %5, Hareketlilik %5, Sürat %5, Dayanıklılık %60, Mücadele H?rs? %25

ATLAMALARDA SPOR MOTORSAL ÖZELLİKLER

Atlamalarda iyi bir performans gösterebilmek için, teknişin doğru öğrenilmesi, koşu sürati ve çabuk kuvvetin kazanılması gerekir.Yüksek verim, kişinin kondisyonel yeteneği, teknik-koordinasyonu ve antropometrik (anatomik) yapısı ile lede edilir.Uzun, üç adım ve sırıkla yüksek atrlamada yüksek verime, daha çok maksimal süratle erişilirken, yüksek atlamada optimal bir sürat ile erişilir.

Yüksek atlayıc?, sİçrama kuvvetini, yaklaşma koşusu sürati ile sınırlandırmak zorundadır.Bununla birlikte gerekli dişer özellikler; sİçrama kuvveti, reaktif ( patlayıc? ) kuvvet ve dinamik maksimal kuvvettir.Sİçrama kuvveti, aşırlık merkezinin yükseğe ulaşmasında etkilidir.Sİçramada başarı için de reaktif kuvvet etkili olmaktadır.Dinamik maksimal kuvvet ise, reaktif kuvvetin etkisini arttırmak için gereklidir.

Atlamalarda, relatif kuvvetin ( toplam kuvvetin vücut aşırlı?ına oranı ) önemli bir etkisi vardır.Bacakların gerçek kas kuvveti aynı, fakat kiloları farklı olan atlayıcılarda verim, kilosu az olanda daha yüksek olacaktır.Dolayısıyla, kas kuvvetinin artımın?, kas hipertrofisini normalin üzerine çıkarmadan oluşturmak gerekir.

Yarışmalar saatlerce sürebildişinden, özel bir dayanıklılığa da ihtiyaç vardır.Sportif verimi belirleyici dişer bir faktör de, yarışma kuralları ile sınırlandırılmış tekniktir.Teknişin oluğumunda, koordinasyon, denge, ritim, hareketlilik ve çeviklik etkilidir.

Uzun atlamada etkili olan özellik; sürat, reaktif sİçrama kuvveti ve koordinasyon yeteneği, üç adım atlamada; sürat, sİçrama kuvveti dayanıklılığı ve denge yeteneği, yüksek atlamada; sİçrama kuvveti, sürat, ritim duygusu ve özel hareketlilik , sırıkla yüksek atlamada; sürat, beden kuvveti, kolların çekme ve dayanma kuvveti ile özel hareketlilik yetenekleri görülür.Atlamalarda etkili enerji sistemi, alaktik-anaerob özelliktedir.

Atlayıcıların psikolojik  yönden de güçlü olması gerekir.Zeki, hırslı, kendine güvenen ve yüksek bir iradeye ve konsantrasyona sahip olmaları gerekir (Gündüz N, 1997 ).

Kuvvet ve Sürat % 60, Hareketlilik %10, Dayanıklılık %10, Koordinasyon %20

ATMALARDA SPOR MOTORSAL ÖZELLİKLER

Atma dallarında kuvvet ön planda yer alır.Verim için, atış aletlerinin yüksek uçuş hızına ulaştırılması gerekir.Bu da kuvvet ile olur.Buradaki kuvvetlilik, temelde var olan maksimal kuvvet ile birlikte, özel çabuk kuvvet yetenekleridir.Atma hareketleri kısa süreli olduğundan çabukluk ta çok önemlidir.

Atma branılarında, dayanıklılık, sadece antrenmana uyumda ve özel yükleme içerikli atma antrenmanlarında yorgunluğa karşı koymak için gereklidir.

Teknik-koordinasyon, kondisyonel potansiyelin maksimal yarışma verimine aktarılmasında en önemli faktördür.Burada koordinatif yeteneklerden, ayırt edebilme ve birleğtirilme yeteneği, ritim yeteneği, uyum ve yer değiştirme yetenekleri etkili olurlar.

Branılara göre etkili olan özellikler; gülle atmada; atış kolu ve bacakların özel çabuk kuvveti, vücut kuvveti, explosive ( patlayıc? ) kuvvet, disk atmada; vücut kuvveti, özel hareketlilik, denge ve ritim duygusu, cirit atmada; özel hareketlilik, vücut kuvveti, bacak kuvveti ve atış kolunun patlayıc? kuvveti, çekiç atmada; vücut kuvveti, koordinasyon, hareket sürati ve denge yeteneği olarak görülür.Atmalar da etkili enerji sistemi alaktik anaerob özelliktir.

Atmalrda spor motorsal özelliklerin daşılımı şöyledir:

Kuvvet %45, Sürat %15, Hareketlilik %10, Dayanıklılık %15, Koordinasyon %15.

ATLETİZMDE İŞLEVSEL ANATOM?

1. SPRİNTERİN İŞLEVSEL ANATOMİSİ

Performansı Belirleyen Kaslar:

Kısa mesafe koşularında adım uzunluğu  ve frekans? ( dakikadaki adım sayısı ) koşunun hızın? belirler.Salınım evresinde bunlar kalça ekleminin fleksörleri ( bükücü kaslar; rectus femoris, iliopsoas ve tensor fascie latae ) tarafından belirlenir.Destek ve yeri itişin sonlanmasın? (topuşun kalkIşın?) içeren evrede ise, kalça ekstansörleri ( açıc?-gerici kaslar ) gluteus maximus, diz extansörleri quadriceps femoris ve planter fleksörler ( ayak tabanı bükücüleri ) ile triceps surae kasları egemendir.

Start ve Sprint: Startta ‘hazır ( dikkat )’ pozisyonunda kollar bir ölçüde destek verse de, öne doğru fırlama, alt ekstremite kas sisteminin sorumluluşundadır.Kolların ters yönde salınması sprint boyunca yardımc? olur.’Dikkat’ pozisyonu, koşu kaslarının ön gerilmesini ve bunların optimal bir açıda etki göstermelerini sağlar.Burada, triceps surae kasın? yeterli derecede germektedir.Bu hareket, çıkış takozunu topuşun kuvvetlice itişini sağlar.Ç?k?? tabancası ile kalçanın ve dizin eğ zamanlı ekstansiyonu ( açma-germe), öndeki (start) bacağın ekstansiyonunu tetikler.Bu hareket, kalça ve dizin ekstansiyonuyla eğ zamanlı olarka, triceps surae kası tarafından yapılan ayağın terminal planter fleksiyonu ile gerçekleştirilir.Savurma  bacaşı tarafındaki kalçanın ani ve şiddetli fleksiyonu, bağlıca rectus femoris, ilopsoas ve tensör fascie kasları tarafından gerçekleştirilir.

Harekete yardımc? olan kol ve omuz kasları ise; deltoid, trapezius kasları, bükücü kaslar; biceps brachii, brachioradialis ve açıc? kas olan triceps brachii kaslarıdır.

Harekete yardımc? olan alt bacak kasları ise gastrecnemius ve soleus kaslarıdır

( Weineck).

2. UZUN ATLAYICININ İŞLEVSEL ANATOMİSİ

Atlamada,  sprintteki performans kasları kullanılır.Yere inişe hazırlıkta, kaça fleksörleri, bacakların gerekli kalkIşın? olanaklı kılar. Karın kasları ise, pelvisi sabitleyip arkaya doğru eğerek yardımc? olurlar.

Kalça  fleksiyonu, biartiküler ischiorcrual kaslarının gerilme direncinden etkilenir.Dolayısıyla , optimal performans gelişmiş bir gerilme potansiyeli için bu kasların antrene edilmesi gerekir.  ( Weinecek )

3. ÜÇ ADINM ATLAYICININ İŞLEVSEL ANATOMİSİ

‘Hop (sekme)’, ‘step (adım)’ ve ‘jump ( atlama)’ da performans? belirleyen kas sistemi, uzun atlamada kullanılan kaslarla  uyumludur.Yere konma anında sİçrama kasları anti-dinamik bir şeklide etki eder, bunu pozitif bir dinamik hareket izler.Yani sİçrama kasları kasılırlar. ( Weinecek )

4. YÜKSEK ATLAYICINI İŞLEVSEL ANATOMİSİ

Sprint, uzun atlama ve üç adım atlamadaki kaslar, yüksek atlamada da kullanılır. ‘ Flop (atlama )’  teknişinde, sırtın kavislenmesi, agonistlerin ( kalça fleksörleri ve sırt extansörleri ) büyük kasılma gücünü ve antagonistlerin ( özellikle ischiocrural ve abdominal kaslar ) büyük esneklişini gerektirir.

5. CİRİT ATICISININ İŞLEVSEL ANATOMİSİ

Bacak hareketinde performans? belirleyen kaslar; kalça ve diz ekstansörleri ile planter fleksörlerin büyük gücüne ihtiyaç vardır.Bu hem destek hareketi, hem de bacak ekstansiyonu için gerekir.

Gövdenin hareketinde ise vücudun rotatorları ve karın kasları, özellikle güçlü olmalıdır.Hareketin son aŞamasında kalça fleksöreri ( rectus femoris, iliopsoas ve tensor  fasciae latae kasları ) büyük rol oynar.

Kolun hareketinde ise; öne doğru kırbaçlama hareketi, bağlıca kolun ekstansörleir olan ( triceps brachii kası ) aracılığı ile gerçekleşir.

6. DİSK ATICISININ İŞLEVSEL ANATOMİSİ

Vücudun hareketinde, gövdenin bükülmesini, rotasyon-ekstansiyon hareketi izler.Dolayısıyla, vücudun rotator ve ekstansörlerinin kasılma gücü büyük olmalıdır.

Kolun hareketinde, pectoralis major birincil fırlatma kasıdır.Atı?ın son evresinde bu kası, kolun fleksörleri, eli fleksör ve radial abdüktörleri destekler.Pectralis major kasının özel kuvvet antrenmanın? halterle, pronasyon pozisyonundaki kolların vertikal pozisyonuna doğru kaldırılması ile yapılır.Tricepsbrachii kası yardımc? kas rolündedir ( Weineck ).

7. GÜLLE ATICISININ İŞLEVSEL ANATOMİSİ

Gülle atmada performans? belirleyen kaslar; bacak ve gövdenin hareketi disk atmada olduğu gibidir.

Kolun hareketi; pectoralis mojor, biceps brachiinin kısa başı, coracobrachialis kası ve deltoid kasının ön bölümü, kolu lateral pozisyondan öne doğru getirir ve bu sırada oluşan, ön kolun triceps brachii tarafından öne uzanmasına destek olurlar.El bileği ve parmaklarla yapılan son itiş, her birinin fleksörleri tarafından gerçekleştirilir ( Weineck ).

KOŞUCULARDA GÖRÜLEN SAKATLANMALAR VE TEDBİRLERİ

Sakatlanmaların genel olarak görüldüşü yerler, %40 diz çevresinde, %30 bacak kısımlarında, %20 ise ayak bileklerindedir.

Periyotla yapılmayan programlar, çok sık, hızlı veya uzun koşular, yeni başlayanlarda görülen sakatlanmalara en önemli sebeplerdir.

Zemin: Çok sert zeminler; mekanik ?oklara ve eklemlere, tendonlara… vb. aşırı yük binmesine, çok yumuşak zeminler ise kasların çabuk yorulmasına neden olmaktadır.

Adale ?mbalans?: KoŞu, arka bacak kaslarına ( kalça ve hamstringler ) ön bacak kaslarından daha fazla yük binmesine yol açarak, kaslar arası dengesizlişe neden olmaktadır.Hamstring  yırtılmalarının nedenleri Şu şekilde görülür: Yetersiz esneklik, yorgunluğa bağlı fizyolojik kas kısalığı, yetersiz kas gücü, sol ve sağ hamstringler arası kuvvet dengesizliği, Isınmanın ( açam-germe) yetersizliği, hamstringlerin asimetrik kontraksiyonu.Ayrıca yaralanma sonrası, yeterli ve tam iyileğme olmadan, adaleler yeterince güçlendirilmeden sportif aktiviteye başlanması yeniden bir sakatlığa yol açabilmektedir.

Önlemler: Antrenmanlara yavaş başlanmalı ve gün aşırı zamanlarda yapılmalıdır.Sert zeminlerde koşmamalı, ?sınma, germe, soğuma egzersizleri doğru ve tam yapılmalı ( özellikle hamstring kasları için ), ayakkabı ortopedik seçilmeli, dengeli beslenerek s?v? kaybının da önüne geçilmelidir. ( Hobil, Mechelen, Kemper, 1987 ).

Ayakkabıların, koşu özelliğine ve zemine göre seçilmesi gerekmektedir.

ATLETİZMDE BRAN?LARA GÖRE YETENEK KRİTERLERİ ( Dragan, 1979 )

1. Sprinter Seçiminde Kriterler:

a)      Reaksiyon ve devam ettirebilme,

b)      Nöro-musküler (sinir-kas) sistemi,

c)      Koordinasyon ve akıcılık,

d)      Gerginlikle ve stresle ba?a çıkabilme,

e)      Vücut ve bacak boyu orantıs?.

2. Orta Mesafe Koğularında Kriterler:

a)       Anaerobik dayanıklılık,

b)      Kalp dolaşım sistemi ( Max VO2 ),

c)       Süratte Devamlılık,

d)      Konsantre ve taktik zeka.

3. Uzun Mesafe Koğularında Kriterler:

a)     Maximum O2 kullanabilme,

b)    Kalp-dolaşım sistemi,

c)     Motivasyon ve yorgunluğa karşı yüksek direnç.

4. Atlamalarda Kriterler:

a)       Reaksiyon ve patlayıc? güç

b)      Uzun boy uzun bacak

c)       Yüksek anaerobik kapasite

d)      Yorgunluğa karşı koyabilme

e)       Uzun süre gücü koruyabilme

5. Atmalarda Kriterler:

a)    Uzun boylu ve yapılı

b)   Yüksek anaerobik kapasite

c)    Reaksiyon

d)   Konsantre olabilme ve uzun süre koruyabilme

SPRİNTER VE ENGELC?LERİN STRECHİNG HAREKETLERİ VE ÇALIŞAN KASLAR

( Gerdirmeler  10-15sn. arası  yapılmalıdır. )

1: Sırt kaslarının ( eroctores truncii, trapezius eroctores spinae ) gerdirilmesi.

2: Alt bacak kasları ve ayak bileği ön kasları.

3: Ayak bileği eklemi ve alt bacak kas gruplarını gerdirilmesi ( özellikle achilles tendon ).

4: Hamstring kas gruplarının gerdirilmesi.

5: Bacak addüktör ve kasık kaslarını gerdirilmesi.

6: Bacak addüktör  kas gruplarının gerdirilmesi.

7: Quadriceps kas gruplarının gerdirilmesi.

8: Üst bacak ön kısım v e yan karın kasları quadriceps femoris, iliopsoas kasları.

9: Kalça fleksör kas gruplarının gerdirilmesi.

10: Üst bacak arka kısım ve kalça kasları çalışması.

11: Arka yan, üst bacak ve bel kasları ( biceps femoris, caput longum, semitendinosus, semimebronosus, gluteus maximus /medius ).

12: Arka bacak alt kısım kaslarının gerdirilmesi.

eksik resimleri buradan indirebilirsiniz

[Yazar]

Yazılar