üstün yeteneklilik – ödev
TEMEL KAVRAMLAR
Yetenek: Yetenek, yetenekli; kabiliyet, kabiliyetli sözcükleri bu ünitede öğrenme olmaksızın kişinin anlık ve devim alanlarındaki doğal iş başarma gücü anlamında kullanılacaktır.
Eğer yetenek müzik, resim, mimarlık, fizik vb.gibi oldukça özelleğmiş etkinlik alanlarında başarılı olabilmek için gerekli olan dar kapsamlı türden olursa, farklı özel yetenek olarak adlandırılır.
Zeka bölümleri 110-130 arasında olanlar üstün zekalıdır. Zeka bölümleri 130-200 ya da daha fazla olanlar çok üstün zekalı ya da dahi çocuklardır.
Üstün özel, yetenekli çocuklar genel olarak zekaları ortanın üstünde olup da müzik, resim ve dişer güzel sanatlar ile fen ve teknik alanlarda objektif ölçülerle yaİça emsali olanların %99’undan üstün olan çocuklardır.
Üstün Zekalı: zeka bölümü çeşitli ölçeklerde sürekli olarak 130 veya daha yukarı olandır.
Üstün Özel Yetenekli, zeka bölümü çeşitli ölçeklerde sürekli olarak 110 veya daha yukarı olup da güzel sanatlar, teknik ve benzeri alanlarda yaşıtlarından belirli ölçüde üstün olandır.
Üstün Yetenekliler; genel ve/veya özel yetenekleri açısından, yaşıtlarına göre yüksek düzeyde performans gösterdişi konunun uzmanları tarafından belirlenmiş kişilerdir.
Yaygınlık
İlkokula devam eden öğrencilerin arasında varlığı bilinen ya da bilinmeyen 200.000 dolayında üstün yetenekli çocuk varsayılabilir.
Tanılama-Değerlendirme
Üstün yetenekli çocukların ilerde önemli roller oynayacak yetişkinler haline getirilebilmesi için, önce, onların erkenden bulunması, doğru tanı konulması gerekir. Bu çocukların bazıları üstün gelişmeleri ve başarıları ile kendilerini daha kolay seçilebilir hale getirirler. Fakat, bazılarının yeteneklerini bir türlü ortaya koyamamışlardır. Her toplumun her kuşağında böyle gizli kalmış, keğfedilmeden eriyip gitmiş nice yetenekler vardır. Sosyal, ekonomik ve kültür düzeyi düşük ailelerde, azınlık gruplarında, okula gidememiş ya da çok erken ayrılmak zorunda kalmış olanlarda üstün yeteneklerin farkedilmesi daha güçtür. Hatta okula devam edenler arasında farkına varılmayı? bir yana tersine kanılarla damgalanmış, gerçek yetenekleri sonradan ortaya çıkmış olanlar da vardır. Galton, Churchill, Edison bu gibiler için verilebilecek örneklerdendir. Bu bakımdan üstün yeteneklilerin seçimi önemli bir konu olmaktadır.
Üstün Yeteneklilerin Özellikleri
Beden Özellikleri: Grup olarak beden yapıları ve genel sağlık durumları yaşıtlarına oranla üstündür. Doğumla normalden daha aşırdırlar. Boy uzunlukları ve aşırlıkları normal çocuk grubuna göre daha fazladır. Konuşma, yürüme ve dişer devimsel etkinliklerdeki öğrenmede bir ergenlik görülür. Grup olarak bu çocuklarda duyu organı bozuklukları, beden sakatlığı, diş bozukluŞu ve çürüklüşü daha az görülür. Hastalıklara karşı daha dayanıklıdırlar. Bu, hem hastalığa az yakalanma hem de yakalansalar bile daha kısa sürede ve az kayıpla atlatabilmeyi kapsamaktadır. Ortalama ömür üstün yeteneklilerde daha uzundur.
Zihin Özellikleri: Çabuk ve kolay öğrenirler. Bu bakımdan çoşunluŞu okula, okumayı-yazmayı öğrenmiş olarak gelirler. Okulda da kendi sınıflarının düzeyinden daha ileri durumda olurlar. Sözcük dağarc?kları çok zengin olur. bildikleri sözcükleri kolayca kullanabilirler. Sınıf düzeylerinin 1-2 yıl üstündeki kitapları okumaktan hoşlanırlar.
Duyduklarını, gördüklerini, okuduklarını uzun zaman belleklerinde tutarlar ve hatırlarlar. İlgi alanları geniştir. Bir çok olayların nedenini, niçinini öğrenmek istekleri fazla olduğu için çok soru sorarlar. Orjinaldirler, pratik bilgileri çoktur ve yaratıcıdırlar. Hazır cevap, uyanık ve girgindirler.
Sosyal ve Duygusal Özellikleri: Arkadağları arasında popüterdirler. Yeni ve değişik durumlara kolay ve çabuk uyarlar. Ders çalışmalarının yanı sıra sosyal etkinliklere, spor etkinlikleri, resim, müzik gibi çalışmalara katılmaktan hoşlanırlar. Sorumluluk duygusuna sahiptirler. Grup içinde lider olurlar. Okulu severler, okula isteyerek giderler.
Yetişkinlik Çaşı Özelliklerinden Bazıları: Yetişkinlik çağlarında akıl sağlığı ve sosyal uyum yönünden durumlarının doyurucu olduğunu gösteren araştırmalar vardır. Evlenme, yuva kurmada normallere oranla bir farklılık görülmemekle beraber boşanma azlığı dikkat çekmektedir. ÇoşunluŞu serbest mesleklerde ve üst kademelerde görev almaktadır.
Eğer çocuk sınıfta Çok soru sorar; çok değişik konularda çok bilgi sahibi olur; haksızlık ve adaletsizlişe dayanamaz; sosyal ve politik problemlerle ilgilenir; saçma fikri olanları eleğtirir; bazı konularda ders saatinden sonra da ısrarla çalışmayı sürdürür; bir çok konuyu kolay anlar görünür bulmaca ve problem çözmeyi sever; bazı şeylerin nasıl yapılacağına ilişkin kendi özel görüşü olur ve banda ısrar eder; çok konuşur, konuları tartışmayı severse bu çocuk belki bilişsel üstün zekalı olabilir.
Eğer çocuk okuma ve matematik gibi alanlarda çok başarılı görünür; ilgi alanlarından birine tutkun ve her tartışma konusunda bu ilgiyi ortaya atar; yeğledişi ilgi alanında o alanın uzmanlarıyla buluşma, görü?me ve tartışmadan hoşlanır; her konuyu grafikle anlatmadan hoşlanır; karmaşık sistemler ve kodlar keğfederse bu çocuk akademik üstün yetenekli olabilir.
Eğer çocuk birıeyleri değişik alığılmadık ve hayali yollarla yapmaya çalışır; değişiklikleri ve romantik durumları sever; açık çözümü olmayan problemler yaratır ve çözümü için herkese sorular sorar; parlak hayallerden sözeder; asla düzenli üretim yapmazsa yaratıc? yetenekli olabilir.
Eğer çocuk grup etkinliklerini örgütler ve yönetir; riske girmekten hoşlanır; kendine güvenli ve gururlu olur; karar vermekten hoşlanır ve verdişi kararda ısrarlı olur; çok ve değişik kaynaklardan fikir ve bilgi toplar bunların sentezini yaparsa liderlik yeteneği gösteriyor olabilir.
Eğer çocuk talimat verilmeden (müzik, dans, drama, resim gibi) güzel sanatlarda etkinliklere katılır ve beceri gösterir; yeni teknik ve yeni deneylere girişir; ürün ve yapımların (performanca) incelik ve ayrıntılarını görür; yüksek duyusal duyarlığa sahipse bu çocuk güzel sanat ya da görsel sanat yeteneği gösteriyor olabilir.
Yukarıda yapılan açıklamalarda verilen özellikler grup olarak üstün yeteneklilerde görülen özelliklerdir. Fakat bu demek değildir ki üstün yetenekli bir çocuk bu yeteneklerin hepsini taşır. Üstün yetenekli “A” çocuğunda bu özelliklerden bazıları çok belirgin olduğu halde bazıları zayıf olabilir. Öte yandan “A” ile aynı zeka düzeyinde olan “B” çocuŞu “A”nın kuvvetli göründüşü özelliklerde zayıf, onun zayıf göründüşü özelliklerde kuvvetli olabilir.
1-TARAMA
Üstün yetenekli öğrencilerin belirlenmesinde ilk atılacak adımlardan biri üstün yetenekli olma olasılığı olanlarla olmayanları birbirinden ayırmaktır.
Aday Gösterme: Aday gösterme okulun yöneticisi, öğretmeni, rehber öğretmeni, varsa okul psikoloşunun ortaklaşa çocuğun zihin, fizik, sosyal, duygusal ve öğrenme özelliklerini dikkate alarak üstün yetenekliler projesi için okulun adayı olarak gösterilmesini kastetmektedir.
ÖĞretmen Gözlemi ve Kanaatı: ÖĞretmenlerin gözlem ve kanaatları yararlı olmaktadır. özellikle çok üstün olan, yeteneğini her fırsatta açığa vurabilen öğrencileri öğretmenler daha az yanılma ile ayırdedebilmektedirler.
Arkadağların Gözlem ve Kanaatı: Bazı durumlarda öğrenciler birbirlerini daha iyi tanıyabilmektedirler.
Aile Geçmişi, Çocuşun Gelişim Dosyası: Ailenin durumuyla, çocuğun gelişimine ilişkin bilgiler dosya ve aileden alınarak ön ayıklamada kullanılabilir.
?? ve Başarıları: Çocuşun derslerdeki başarı durumu olmaktadır. buna benzer ölçüler bizde, fen liselerine başvuruda bir sınır olarak kullanılmaktadır.
Tarama Testleri: Taramalarda genellikle başarı ve grup zeka testleri kullanılmaktadır. Bu testler 5-7Temel kabiliyetler Testi; 7-11 Temel Kabiliyetler Testi; Otiş Alfa Testleri; Otis Beta Testleri; Kuhlman Anderson Testleri; Thurstone Sürrat Kavrayı? Testi gibi testlerdir.
2-İNCELEME
Taramalarda üstün yetenekli olası olasılığı olan öğrenciler ikinci kez ayrıntılı bir değerlendirmeye tabii tutulmalıdır. Bu tür incelemeler olabildişince ayrıntılı yapılmalıdır.
Çocuşun sosyal duygusal yönden incelenmesi de gerekmektedir.
Ülkemizde Kullanılmakta olan bazıları şunlardır:
1- Bireysel Zeka Testleri
Stanford-Binnet zeka Testi
Goodenough insan Resmi Çizme Testi
Peabody Resimli Alıc? Dil Testi
Uluslar arası Leiter Zeka Ölçeşi
Çocuklar İçin Wechseler Zeka Ölçeşi
Columbia Zihin Olgunluk Testi
Kohs Küpleri Testleri
2-Ülkemizde en yaygın kullanılan sosyal olgunluk testi “Vineland Sosyal Olgunluk testi” dir.
3.Psiko-devimsel özelliklerin belirlenmesi için kullanılan testlerin başında “Oseret Sky-Psiko Devimsel Gelişim Ölçeşi” gelmektedir.
4.Sosyometrik ölçümler için kullanılan araçların bağlıcaları “Sosyometrik Metot”, “Bu Kimdirı”, “Rol Daşıtım” gibi olanlardır.
5.Kişilik ölçümleri için de değişik testler uygulanmaktadır. “Rorshah”, “T.A.T.”, “C.A.T.”, “Pkikoanalitik Hikayeler Testi”, “Gazi-Beier Cümle Tamamlama Testi”, “Gazi-Beier Resim Yorumlama Testi” sık kullanılanlar arasında görülmektedir.
6-İlgi alanlarının belirlenmesi için kullanılan test ve envanterler de bulunmaktadır. “Kuder İlgi Envanteri”, “Bell İlgi Envanteri” en çok bilinen ve kullanılanlardandır.
Özel Üstün yetenekli olduğu sanılan adaylar dilekçeyle ilgili makama başvurur. Başvuruda yağ sınırı dikkate alınır. Müzik için 12, kompozisyon ve plastik sanatlarda 14 yağ sınırını almamış olmak gerekir. Resim için adayın daha önceki resimleri-ürünleri de verilir. Adaylar, alanlara göre kurulmuş komisyonlarca sınava alınırlar. Ancak sınavların objektiflişi konusunda kesin bir şey söylenmemektedir.
ÖZEL EĞİTİM SİSTEMLERİ
Türdeğ Yetenek Grupları :Bu uygulama belirle özelliklerde benzerlik ve düzey yakınlığı gösteren üstün yeteneklileri bir araya toplayarak onların özellik ve gereksinimlerine uygun programları uygun ortamda uygulamayı öngörür.
Türdeğ Yetenek Sınıfları : Öğrenci sayısı kalabalık olan okul sistemlerinde aynı sınıfın Şubelerini birbirine yakın yetenekte olan öğrencilerle oluşturma esasına dayanır.
Özel Sınıflar: üstün yetenekli oldukları tarama ve incelemelerle ortaya çıkarılan ve kanıtlanan öğrencilerin bir araya getirildikleri sınıflara özel sınıflar denilmektedir.
Özel Okul: Bu, üstün yeteneklilerin belirli amaçlı okullarda toplanıp eğitilmesine verilen addır. Tam olmasa da, Bizdeki Fen Liseleri uygulaması buna bir örnek olabilir.
Bunlar dışında, yardımc? derslik, gezici öğretmenlik takım öğretimi, yaz okulları, alan-çevre gezi ve inceleme grupları gibi değişik uygulamalar da bu grupta sayılabilir.
Hızlandırma
Çocuşun üstün yeteneği ve hızlı gelişmesi dikkate alınarak onun yaşıtlarından önce eğitime (okula ve sınıfa) alınmasına ve sınıflarını daha erken geçmesine dayalı bir uygulamadır.
Çocuk, akademik yönden sınıf ve okuluna ayak uydurabilse de, sosyal ve duygusal yönden bir takım uyum güçlükleriyle karşılaşabilir. Bu bakımdan hızlandırmada çocuğun kendinden 1-2 yıldan daha fazla farklı bir grubun içine konulmaması sağlık verilmektedir.
Zenginleğtirme
Üstün yetenekli öğrencilerin kendi yaşıtları, arasında ve normal sınıflarında tutularak, çalışmalarını normale göre daha zengin hale getirme yoluyla alinan önlemlere zenginleğtirme denilmektedir.
Ek ders aldırma, özel TV, Video kasetlerle çalışma, bilgisayar çalışmaları, özel öğretmen, başımsız çalışma, alan gezileri, öğrenci değişimi gibi değişik ad ve uygulamalar bu grupta toplanabilir.
Psikolojik Danışma ve Rehberlik
Üstün yeteneklilerin eğitiminde bugün ısrarla aranan ve salık verilen bir hizmet türü psikolojik danışma ve rehberliktir.
Üstün yeteneklilerin zaman zaman karşılaşacaşı uyum sorunlarına ve çevrelerine verecekleri sıkıntıya daha önce değinilmişti. Bunların önlenmesi sağlıklı bir gelişimin sağlanması için böylesi bir hizmet gereklidir.
Psikolojik danışma ve rehberlik aynı zamanda üstün yetenekli öğrenci ve ailesini bilgilendirme, onlara çevrenin olanaklarını tanıtma kendi kendine doğru ve isabetli kararlar verebilmesi konusunda da gerekli bir hizmet olmaktadır.
Bunlardan biri üstün yetenekli öğrencilerin tanınması ve belirlenmesine katkı ve katılımda bulunmalıdır. Yönetici ve öğretmenlerin aday göstermesi,
Dişeri tarama, seçim ve tanı sonunda yerleğtirilen bir ya da birkaç üstün yetenekli öğrenci okulun tümü ve sınıf öğretmenlerinin tamamının bu konuda gereken titizlişi göstermeden ve çalışmaları desteklemeden iyi eğitilmeleri mümkün olmayacaşıdır.
Okul, eğitim sistemindeki yenilikleri, gelişmeleri izlemeli, bunlardan hangilerinin üstün yeteneklilerin eğitimiyle ilgili olabileceği araştırmalı ve okulda nasıl dikkate alınaca?ın? düşünmelidir.
ÖĞretmen zaman zaman öğrencilerin özelliklerini tanımaya çalışmalı.
ÖĞretmen, sınıf? olabildişince, öğrenciyi merkez alan hale getirmeye çalışmalı.
Sınıfın sosyal ve psikolojik ortamı dikkatle düzenlenmeli.
ÖĞretmen, sınıf? için öğretmen-öğrenci-veli üçlüsü toplantıları düzenlenmeli.
ÖĞretmen, çocuklar üzerindeki dı? baskıyı azaltmaya çalışmalı. Bazı çocuklar aileleri ve çevre tarafından kendi yetenekleri üstünde başarıya zorlanmaktadırlar.
ÖĞretmen, kendini sürekli yenileyen, “ömür boyu öğrenen” diye nitelenebilecek türden olmalı.
Üstün Yetenekliler İçin Eğitim Önlemleri Alınmadışında Ortaya Çıkacak Sakıncalar
Problem bunların sadece eriyip gitmeleri değildir. Öte yandan bu gibi çocukların öğrenimleri sırasında da bir takım güçlüklerle karşılaştıkları bir gerçektir. Üstün zeka evde, okulda, çevrede bilinmeli, takdir edilmeli ve kabullenilmeli. Bunun aksi olursa üstün kabiliyet çocuğa bir yük, bir sıkıntı haline gelebilir.
Bunlar olmayınca kendilerini okul ve sınıf çalışmasına veremezler. Bir nevi pasif direnişe geçerler. Bildikleri birçok şeyler için cevapları “bilmiyorum” olur.
Bazıları kendi kabiliyetlerini saklama yoluna sapar. Tam gücü ile çalıştığı sürece kendisine fazladan ödev verileceğini, bir kısım angarya işlerde çalıştırılaca?ının çok çabuk farkına varırlar.
Dişerlerinden fazla bilgiye sahip olmak çok soru sormak, bildişini sözle anlatmak istedişi ve nüktedanlık üstün zekalı çocuğun bazı hallerde öğretmeni ve arkadağları ile arasın? açar. Bu özellikleri onların saygısız, vazifesi olmayan işlere karşıan, bencil, disiplinsiz, terbiyesiz, itaatsiz, inatçı olarak damgalanmalarına yol açar.
Üstün zekalıların bazılarının başı elyazıs? ile derttedir. Kendi düşünce, duyu ve fikirlerini daha çok sözlü olarak ifade etmekten hoşlandıkları için yazı onlara bir yüktür. Böylesi bir çocuğa hergün iki sayfa yazı ödevi verilirse sonucun içaçıc? olmayacaşı açıktır.
Bu çocukların bazılarında “başarısızlığa uğramak” korkusu vardır. Bundan dolayı bazan yeni yaşantılar kazandıracak etkinliklerden kaçınırlar. Çeğitli bahaneler yaratırlar, bu etkinliklere girmezler. Sakındıkları etkinlikler daha çok beden, fizik ve motor faaliyetlerle ilgilidir.
Üstün Yeteneklilerin Eğitiminde Dikkat Edilmesi Gereken Bazı Hususlar
ÖĞretmen Sorunu: Üstün yetenekli çocukların sosyal, duygusal yönden uyumlu kişiler olarak yetiştirilmesi ve yeteneklerine uygun alanlarda gelişmeleri çok önemlidir. Bunun yerine getirilmesi rehberlik çalışmalarına yer vermekle mümkündür.
Üstün Yeteneklilerde Verim Düşüklüşü:Üstün yetenekli çocukların bazıları başarısızdır. Verimleri onlardan umulanın çok altındadır. Bu gibi verim düşüklüşü gösterenler hem kendileri için, hem bulundukları grup için problem olmaktadırlar. Verim düşüklüşü çoşunlukla üstün oldukları erken teğhis edilemeyen ve gerekli önlemler zamanında alınamayan vakalarda görülmektedir.
Özürlü Üstün Yetenekli Çocuklar: Her ne kadar grup olarak üstün yetenekli çocuklar bedenen daha sağlam, fiziki özürleri daha az ve sağlıklı olur iseler de bazıları üstün yeteneklilişin yanında başka özürlere de sahip olabilir. Üstün yetenekli olduğu halde görme özürü veya işitme özürü olan, veya ortopedik özürü olan çocuklar bulunabilir. Bu gibilerin eğitimlerinde bir yandan üstün yeteneklilerin eğitiminde tutulan yollar dikkate alınIrken bir yandan da dişer özürün gerektirdişi önlemleri almak zorunluluŞu vardır.
Aşırı Gurur: Bu çocuklarından bazılarında ve bilhassa ana babalarında gereksiz bir gurur gelişebilir. Ana baba olarak üstün yetenekli bir çocuğa sahip olmak muhakkak iyi bir şeydir. Ama bunu aşırı bir gurur geliştirmek için vesile yapmaya hiç gerek yoktur. Aşırı gurur çocuğun daha iyi yetişmesini engeller. Ana babada gelişen gurur zamanla çocuŞu da sarsmaktadır. O zaman durum daha da nazik olmaktadır. bu duruma düşmemek için ana babaya gerekli rehberlik yapılmalıdır. Çünkü üstünlük duygusu en azından a?aşılık duygusu kadar zararlı olabilir.
KAYNAKÇA
-“Ankara Rehberlik ve Araştırma Merkezi Yayınları”, Sayı 3, Sayfa:2-8
-“Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi”, cilt 5, Sayı 3-4, Sayfa : 95-96,
Ankara 1972
-“I.Özel Eğitim Konseyi, Raporlar, Görüşmeler, Kararlar”, Sayfa: 225-236,
Ankara 1991
-METİN, Nilgün; “Üstün Yetenekli Çocuklar”, Ankara 1999, Sayfa: 1-74
-ÖZÇELİK, İsmail; “Yayınlar”, Ankara 1987, Sayfa: 21-23
-ÖZSOY, YAHYA; ÖZYÜREK, Mehmet; ERIPEK, Süleyman; “Özel Eğitime
Muhtaç Çocuklar Özel Eğitime Giriş”, 3.Bask?, Sayfa:144-145,Ankara, 1992.
-ÖZYÜREK, Mehmet; “Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi” Cilt 15,
Sayfa: 336-344, Ankara 1982.
