Hasankeyf Gezi Rehberi – Batman
Artuklular’ın merkezi olan Hısnıkeyfa, Ilısu Barajı’nın suları altında kalacak olan bu görkemli antik kent, tarımın icat edildiği ilk yerlerden biriydi. UNESCO’nun “Dünya Mirası” sayılması için gereken on kriterinden dokuzuna sahip olan tek yer olmasına rağmen, baraj suları altında kalarak yok edlmeye mahküm edilmiş olması, sağduyu sahibi hiç bir kimse tarafından kabul görmemektedier.
Batman’a 51 km’lik bir mesafede bulunan Hasankeyf’e, Raman Dağı’ndaki petrol kuyuları yakınından geçilerek gidiliyor. Hasankeyf, Dicle Nehri’nin kenarına kurulmuş. Genişçe bir alana yayılmış. Antik çağdaki ismi, Kepha. Hısnıkeyfa’dan gelen ve söylene söylene Hasankeyf’e dönüşen ismini, 640’lı yıllarda burasını ele geçiren Araplar vermişler. Tercüme edildiğinde “Kaya Kale” anlamını alıyor. Başka bir tercümede de “korunmaya müsait” manasıçıkıyor.
Dünya uygarlığının başlangıç noktalarından biri olan Hasankeyf, birinci derecede sit alanı. UNESCO’nun, “Dünya Mirası” sayılması için gerekli gördüğü on kriterin dokuzuna sahip olan tek yer. Ama buna rağmen bir baraj gölü ile yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalmış. Geçmişinde Persler, Romalılar, Bizans, Emevi, Abbasi, Hamdani, Mervani, Artuk, Akkoyunlular, Eyyubi ve Osmanlıları görmüş. Artuklular zamanında da başkent olarak kullanılmış. 16. Yüzyılda bölgenin dördüncü büyük şehri statüsüne çıkmış. 18.Yüzyıldan itibaren Osmanlı İmparatorluğu’nun zayıflamasına paralel olarak önemini yitirmeye başlamış. 1926 Yılında Gerçüş’e bağlı iken, 1990’da Batman’a bağlanmış.
Hasankeyf, Urartu döneminde de kullanılan bir yerleşim alanı olmuş. Bizans devrinde ise, tepedeki kaleden Dicle Nehri geçişlerini kontrol için kullanılmış. Hasankeyf -Diyarbakır güzergahı önemli bir su ve karayolu olarak uzun bir zaman dililiminde önem kazanmış. Hasankeyf, barındırdığı farklı kültürlerle bir kavşak noktası oluşturmuş. En parlak devrini Artuklu’lar zamanında yaşamış.
Artuklular
Artuklu hanedanlığı üç kol halinde yaşamış. Bir kolu Hısnkeyfa’da, (Hasankeyf), bir kolu Mardin’de, üçüncü kol ise Harput’ta hüküm sürmüş. Hasankeyf Artuklu’ları, 1102 – 1281 yılları arasında hüküm sürmüşler.
El Rızk Cami
Hasankeyf’e girişte sağ taraftadır. Dicle’nin kenarında, Hasakeyf Köprüsü’nün yakınındadır. Ana kapısındaki kitabe, 15. yüzyılın sonu, Akkoyunlular devrine aittir. Ama, caminin 1409 yılında Eyyubi Sultanı Süleyman tarafından yaptırıldığı yazılmış. Kitabede bitkisel süslerin hemen altında Allah’ın doksan dokuz ismine de yer verilmiş. Asıl ibadet mekanı yıkılmış. Avlunun güneyinde bu mekanın kuzey cephesi bulunuyor. Minare ve anıtsal kapısı günümüze kadar iyi bir şekilde gelebilmiş. Hasankeyf’in panoromik görüntüsüne muhteşem bir katkı koyan minare içeriden çift merdivenli olduğundan, çıkan ve inen bir birlerini görmemektedirler. Ayrıca minare, üzerindeki kuffi yazıtlar, süsler, motifler ve belki de binlerce yıldan beri burasını kullanmakta olan leylek yuvalarıyla bütün dikkatleri üzerine çekmektedir.
Kale Ulu Cami’si
M. 1300 yılındaki Moğol istilasından sonra Eyyubilerin şehirde yaptırdığı ve günümüze ulaşan ilk önemli eserdir. Tarihi kaynaklardan eserin M. 1325 yılında Muciruddin Muhammed zamanında antik kilise kalıntısı üzerinde yapıldığı anlaşılıyor.
İbadet mekanının giriş kapısı üzerindeki kitabeden Eyyubi Sultanı, Süleyman zamanında tamir gördüğü, minaredeki kitabeden de minarenin 1520 yılında yapıldığı anlaşılmaktadır.
1396 yılında yapıldığı, üzerindeki yazıdan da anlaşılan cami minberine ait bazı ahşap parçalar halen Hasankeyf Kazıevi’nde koruma altındadır. Minberin ahşap süslemeleri hayranlık verici güzelliktedir.
Sultan Süleyman Camisi : Camii minaresi kaidesinin doğu cephesi üzerinde yer alan kitabeye göre, eser 1407 yılında Eyyubi Sultanı, Süleyman tarafından yaptırılmıştır.
Sultan Sülayman’ın mezarı ibadet mekânına girerken eyvanın doğusunda yer alan odacıkta bulunmaktadır.
Caminin ve minaresinin ne zaman yıkıldığı bilinmemekle beraber, cami minaresi, kaidenin dört cephesinde yer alan kufi yazılar, kaidenin yukarısındaki kuşaklarda yer alan, birbirinden farklı süslemelerle dikkatleri çekmektedir.
Caminin kubbesi, kubbenin taçlandırdığı ibadet mekânının etrafı alçılarla süslenmiştir. Caminin güneyindeki Koç Camisi ile birlikte şehrin merkezini oluşturduğu ve geniş kapsamlı bir külliye içinde yer aldığı kalıntılardan anlaşılmaktadır
Hasankeyf Kalesi : Kale, mevcut yüzlerce mesken mağarasıyla, milattan binlerce yıl önce insanların yaşadığı bir yerdi. Şehir gibi, ilk defa insanların ne zaman yaşamaya başladıkları bilinmemektedir. Burası, M.S. 361 yılında Roma İmparatoru II.Konstantinios zamanında, Anadolu’daki Sasani tehdidine karşılık buradaki sağlam kayalardan oluşan bir kale haline getirildi.. Tamamı tabii kayalardan oluşan kaleye, biri doğudan, biri de batıdan olmak üzere iki yolla ulaşılmaktadır.
Artuklular döneminde, doğudaki yolu koruma altına alan, ard arda yapılmış yedi kapı olduğu bilinmektedir. Kalenin kuzeyinde iki gizli merdivenli yol vardır. Bu merdivenlerden biride tabii tahribat neticesi açığa çıkmıştır. İnsanlar tehlike sırasında bu yollarla nehirden su ihtiyaçlarını sağlamaktaydı.
Gerek Artuklular, gerekse Eyyubiler döneminde kaleye su çıkarılmıştır. Kalenin güneyinde su havuzu ve su kanalları mevcuttur.
Kalede, Büyük Saray, Küçük Saray, Ulu Cami harabelerinin yanı sıra mezarlıklar, evler, türbeler mescidler ve dokuma atölyeleri bulunmaktadır.
Kale kapısı
Kapının üzerindeki kitabeye göre 1416 tarihinde Eyyubi Sultanı, Süleyman tarafından yaptırılmıştır.
Ön cephesinde kitabenin yanı sıra süsler yer alırken arka cephesinde moloz taşlardan yapılmış, muhafızların kullandığı mekanlar vardı. Bu mekanlar ve yolu koruma altına alan duvarlar yıkılmıştır.
Küçük Saray
M. 1328 yılında Eyyubi Muciriddin Muhammed tarafından, Mardin Artuklularından Hasankeyf’e getirilecek “Gelin” için yaptırılmıştır. Kuzey cephesindeki pencerenin üzerinde yer alan karşılıklı iki aslan kabartması ve aralarındaki kufi yazılar, dış cephelerinde yer alan alçı süslemeleri dikkat çekicidir.
Tarihi kaynaklarda dış cephesinin altın yazılarla ve şiirlerle süslendiği yazılmaktadır. Ancak bugün bunların izine rastlanılmamaktadır. Karşıdan bakıldığında, büyük bir kule gibi görünen Küçük Saray’da kayalar aşağıdan itişbaren yapıya uygun bir şekilde yontularak inşa edilmiştir. Bu sarayın yonozu da, bol harcın içine batırılmış çanak çömleklerle yapılmıştır. Bu mimari çalışma, Hasankeyf’te bulunan birçok kubbe ve tonozlu yapıda tekrarlanmıştır.
Büyük Saray
Kalenin kuzeyinde yer almaktadır. Kitabesi olmadığından ( halen kazı çalışmaları devam etmektedir) ne zaman ve kimler tarafından yapıldığı bilinmemektedir; ancak yapının (taş oyması ve üzerindeki işlemeler) Artuklular’a ait olduğu tahmin edilmektedir. Yapının en önemli özelliği binadan bağımsız ve giriş kapısının hemen karşısında dikdörtgen bir kulenin yükseliyor olmasıdır. Bu kulenin paratoner (yıldırımlık) veya gözetleme kulesi olabileceği tahmin edilmektedir. Kulenin içinde eritilmiş kurşun ve demir bulunmasından dolayı kulenin alt kısmı aşınmasına rağmen zamana meydan okurcasına Dicle’ye bekçilik etmektedir.
Tarihi Hasankeyf Köprüsü (Dicle Köprüsü)
Üzerinde kitabesi olmamakla birlikte Artuklular tarafından 1140 yılları dolayında yapılmış olduğu biliniyor. Artuklular, ticaret yollarının önemi açısından köprülere önem vermişlerdir. Bu köprünün Artuklu hükümdarı Fahrettin Karaarslan tarafından yapıldığını yazan kayıtlar vardır. Bu Artuklu hükümdarının köprüyü yaptırmasının bir başka nedeni daha bulunuyordu. Artuklular vergileri nispetten düşük tutuyorlardu ki Diyarırebia halkının bölgeye yerleşmelerini sağlamak istiyorlardı. Burası Ortaçağın en büyük taş köprüsüdür. İki orta ayak arasındaki açıklık 40 metredir. Köprünün tek kemerli olduğu ve yanlarında iki küçük kemeri daha bulunduğu biliniyor. Bir başka Artuklu eseri olan Malabadi Köprüsü ile benzerlik göstermektedir. Her iki köprüde de, köprü döşemesinin altında, tonozlu bir geçit bulunuyordu ve ayakların içine odalar konulmuştu. Bu odalar gelen yolcuların şehre girmeden önce mecbur kaldıklarında konaklamalarına yarıyor ve onların dışarda kalmalarını önlüyordu. Hasankeyf Köprüsü’nün ortasında bir açıklık vardı. Taş köprünün ortasındaki bu açıklık ahşaptı ve bir tehlike esnasında açılarak kentin korunma altına alınması sağlanıyordu. Ama şehrin güvenliğini sağlayan bu açıklığın, köprünün kolayca yıkılmasında rolü olduğu düşünülüyor. Bütün bu bilgiler 1932 yılına A.Gabriel’in yaptığı incelemeler sonucunda elde edilmişlerdir. Köprü 1166 yılında meydana gelen bir depremle de hasar almış bir kısmı yıkılmıştı ama yine tamir edilerek tekrar kullanılmaya başlanmıştı.1349 yılında Eyyubi Melik Adil tarafından da yeniden tamir edilmişti. Akkoyunlular tarafından da tamirat gördüğü bilinmektedir. Venedikli elçi Jiosafa Barbaro, 1471 yılında İran’a giderken bu köprüden geçmiş ve kaleme aldığı seyahatnamesinde, otuz adım genişliğindeki bir akarsu üzerindeki köprünün iki başındaki köprü temellerinin kayalara oturtulmuş olduğunu belirtmiştir.
Buradaki bir diğer ilginç özellik de köprü ayakları üzerindeki figürlerdir. Bu gün görülmekte olan ayakların taş yüzlerindeki kabartmalar tam olarak görülemeseler de bir takım insan tasvirleri olduğu tahmin ediliyor. A.Gabriel’e göre bunlar 12 adet olmalıydılar. Bu gün sadece yedi adedi görülse de daha iyi durumda olanların sayısı beştir.
Zeynel Bey Türbesi
Dicle’nin sol tarafında bulunan türbe, 1462-1482 yıllarında hüküm süren Akkoyunluların, ilçede bıraktığı tek eserdir. Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın oğlu Zeynel Bey’in Türbesidir. Akkoyunluların Türkiye’deki ender eserlerinden biridir. Dıştan silindirik, içten sekizgen şekilde yapılmıştır.
Türbenin silindirik gövdesi üzerinde turkuaz ve sırlı tuğla ile dört kuşak kufi yazı yazılmıştır. Birinci kuşak’ta “Allah” ikinci ve üçüncü kuşakta “Ahmet” devamında ard arda “Muhammed”, dördüncü kuşakta ise “Ali” yazısı yazılmıştır.
Giriş kapısı üzerindeki kitabeden türbenin Zeynel Bey’e ait olduğu anlaşılmaktadır. Yapının dış yüzünde bulunan çiniler, 14.yüzyıl ortalarına ait klasik stildeki çinilerin Anadolu’da bulunan tek örneğidirler.
Hasankeyf Mağaraları
Hasankeyf Kalesi ile vadi boylarında, yaklaşık olarak 4000’e yakın mağara bulunuyor. Bir kısmı doğal bir kısmı da insanlar tarafından yapılmış olup, uzun yıllar boyunca Hasakeyf’liler tarafından ev olarak kullanılmışlardır. Daha sonra devlet raradından inşa edilen toplu konutlara yerleştirilen Hasankeyf’liler, kalkerli oluşumlardan yaratılan bu mağara konutları terk etmek zorunda kalmışlardır.
