spor sakatlıkları – kafa travmaları

KAFA TRAVMALARI

Temas sporlarında ve sürat gerektiren branılarda bağ yaralanma olayı yüksektir. Tamamen kaza yada travmaya bağlı olabileceği gibi, yapılan yarışmanın çeşidine bağlı olarak da ortaya çıkabilir. İtalyan LA KAVA’nın araştırmasına göre bağ bölgesi yaralanmaları %11,7 ile diz ve ayak bileğinden sonra üçüncü sırayı almaktadır.

Boksta ba?a alinan yumruklarla, ba?ın (rotasyonel) ani dönüşleri damar yırtılmalarına, yere dü?en boksörün ba?ın? ringe çarpması sonucu ikincil (sekonder)  yaralanmalara neden olması, yine futbolda da pek çok travmanın ba?a yönelik olması, hokeyde oyun sopasının kafaya isabet etmesi motosiklet ve otomobil yarışlarındaki kazalarda kafaya alinan darbeler, sığ yerde dalı? için atlama sık  sık  rastlanan olaylardır ve spor yaralanmaları önemli bir yer tutarlar.

Travmalar  bilhassa batı ülkeleri, Amerika Birleğik Devletleri ve Avusturalya’da önemli bir sağlık sorunun olup kırk beğ yakın altındaki genç erişkinlerde ölümlerin en sık nedenini oluşturmaktadır. Dünya Sağlık Teğkilatı bazı Afrika ülkelerinde  5 – 45 yaşları arasındaki popülasyonda travmaları ölüm nedeninde bütün hastalıkların önüne koymuştur. Travmaya bağlı ölümlerin yarısı kafa travmasına bağlıdır.

Kafa travmalarının önemi bağlıca iki nedendir.

1.      Dişer travmalara göre daha çok kalıcı  defisitlere neden olurlar.

2.      Yetersiz tedaviye bağlı defisit ve ölümler daha sık görülür.

Konunun bu denli önemi rağmen kafa travmaları hakkında güvenilir istatistiksel bilgiler azdır. Bunun en önemli nedeni travmaların  çoşunun hastaneler bağ vurmaması ve ya hastaneye getirilmeden olan ölümlerdir. Kafa travmaları en sık 15- 30 yaşları arsında görülür. Erkeklerde kadınlara göre iki misli daha sıktır. Küçük çocuklar ve yaşlılarda da kafa travması riski fazladır.

TRAVMA

Mekanik faktörler tarafından meydana getirilen lokal ve ya genel doku harabiyetine travma denir. Travmalar ikiye ayrılır:

a. Açık Travmalar: Travma sonucu deri bütünlüşü bozulmuş ve deri altı dokuları da lezyona uğramıştır.  Genelde kesilmeler sonucunda meydana gelir.

b. Kapalı Travmalar: Doku bütünlüşü bozulmamış fakat direnci kırılmış bir deri vardır. Ekimoz ve hemetom meydana gelir.

BEYİN KONTÜZYONU

Bir darbe sonucunda beyinde oluşan kontüzyondur. Kontüzyonlar, kanın yırtılan kılcal damarlardan akarak beyin dokularına doluşmasına neden olur. Genelde küt bir nesneden kafada oluşan darbe sonucu görülebilir.

BEYİN SARSINTISI

Muhtemel Şuur kaybı dahil, beyinde oluşan şiddetli bir sarsıntı ve ya Çok nedeni ile beyin fonksiyonlarında oluşan ani değişikliklerdir. Kafaya alinana bir darbe sonucu meydana gelir.

?NTRASREBRAL HEMATOM

Beyin içinde oluşan kanamadan dolayı oluşan kan birikimi ve pıhtının çevresindeki sakatlanmamış beyin dokuları üzerine baskı yapması ve beyin fonksiyonlarının giderek bozulmasıdır. Kafada oluşan bir darbe sonucu meydana gelir.

EKSTRADURAL KANAMA VE HEMATOM

Beyni saran en dı? üçüncü zar (meninks) kafatası arsında oluşan kanamadan dolayı oluşan kan birikiminin beyin üzerine  baskı yapmasıdır. Kafada oluşan bir darbe soncu kafatasının kırılması ve meningeal  damarın yırtılması sonucu oluŞur.

KAFATASI KIRIŞI

Kafatası kırıkları iki tipte olabilir.

a. Deri ve periostta tahribat olmadan, kemikte oluşan basit ve  ya çatlak şeklinde kırılmalardır.

b. Deri ve periostta da tahribat yaparak oluşan açık ve ya parçalı kırık. Genelde küt bi r nesneden kafada oluşan direk bir darbe.

SUBDURAL KANAMA VE HEMATOM

Akan kanın ve oluşan pıhtının beyni çevreleyen zarlar ile beyin arasında birikmesine neden olan kanamadır. İki tipte subdural hematom vardır.

a. şiddetli bir kafa travmasından sonra oluşan akut subdural hematom. Temas sporlarında en sık örülen ölüm nedenidir. Beyni beyin damarlarını ezen ve yırtan,  kafaya yapılan şiddetli bir darbe.

b. Kronik bir subdural bir hematom kafa sakalı?ından haftalar sonra oluşabilir. Sakatlık çok önemsiz olduğunda hasta olayı bile hatırlamayabilir. Çok küçük hatta unutulan bir kafa darbesi. Beynin kapalı alnındaki kan, hematom oluşturur ve giderek büyür.

GENEL BELİRTİ VE BULGULAR

Travmanın derecesi gidişini anlamak için ne zaman ve nasıl olduğunu  bilmek çok önemlidir. Bilincin değişik derecede bozulması kafa travmalarında en sık görülen belirtidri. Bilinç durumu yaralanmanın derecesini gösteren en iyi kriterdir. Bilincin kaybolup tekrar kısa süre sonra düzelmesi hafif bir beyin sarsıntısına işaret eder. Bilincin giderek bozulması kafa içinde ciddi bir komplikasyonun işareti olabilir. Yaralanma anından beri hasta derin komada  ise beyin yaralanması çok ciddidir. Hasta uyanık fakat ?aşkın ve oryantasyonu bozuksa bilinci bulanık denir, bilinci kapalı fakat ağrılı uyarılara cevap veriyorsa “semikomada”, hiçbir uyarıya cevap vermiyorsa  “komada” diye değerlendirilir.

Nabız, kan basınc?, solunum ve ateğ kafa travmalarının tanısında önemli ölçütlerdir. Travmanın ciddiyet derecesine bağlı olarak ödem ve ya kanama sonucu kafa içi basınç artarak nabız sayısının düşmesine, kan basıncının yükselmesine yol açar. Bu durumda solunum da süratli ve düzensizdir.

Ateğ kafa travmalarında aniden yükselebilir. Bağ ağrısı, bağ dönmesi, bulantı ve kusma sık görülen belirtilerdir ve ciddiye alınmalıdır.

Gözlerin durumu da kafa travmalarında çok önemlidir. Kortikal  bir  irritasyon olduğunda gözler irritasyonun olduğu tarafa kaymıştır. Hastanın boynu da o tarafa bükülmüştür.  Beyin sap? lezyonlarında gözler lezyonun aksi tarafa bakarlar. Göz bebeği küçüktür. Göz bebeğinin eğit olmayığı. Bir pupilin geniş ve ya ????a reaksiyonunun olamayığı o tarafta üçüncü sinirin baskıya uğradı?ına işaret eder.

Ekstremitelerdeki motor fonksiyonun durumu da travma teğhisinde önemlidir. Vücudun bir tarafındaki paralizi (felç) genellikle beyinin karşı tarafında bir lezyonu gösterir. Paralizi tarafında derin tendon refleksleri alınamaz. Fakat babinski pozitiftir. Travmadan bir süre sonra ortaya çıkan ve bir paralizi muhtemel bir hematemu belirler.

Kulaktan kan ve  likör gelmesi kafa kaidesi kırıklarına kesin işarettir.

Gözlük şeklinde bir hematom kafa kaidesi kırıklarında görülür.  Alın ve yüzdeki travmalarda gözlük şeklinde hematom görülebilir.

İLK YARDIM

Kafa travması geçirmiş bir kişide tanı ve kesin tedaviye girmeden önce, gerekli olan ilk yardımın yapılması hayati önem arz eder. A??r travma geçirmiş komadaki hastalarda ilk yardım hayat kurtarıc?dır. Hastanın solunum ve dolaşım fonksiyonları düzeltildikten sonra, dikkatlice  muayene edilir ve önem sırasına göre aşağıdaki işlemler yapılır:

1. Solunum Kontrolü: Gerekiyorsa derhal müdahale edilir.

2. Dolaşım Kontrolü: Kalp durmuşsa hemen müdahale gerekir.

3. Kokla Mücadele ve Kanamanın Kontrolü: Saçlı deri, kemik ve sinüslerden gelen kan, siteril basınçlı pansumanlarla doldurulur. Beyinle ilgili açık yaralara temiz pansuman yapılarak cerrahiye gönderilir. Yaralı Nokta ise,  Şukun cinsine göre müdahale yapılır.

Hafif derecede konvizyonda bilinç bulanıklığı çok kısa sürdü ise, gözlerin kapalı ayakta durabiliyor, topukları üzerinde  yürüyebiliyorsa ve koşuda koordinasyona sahipse sporcu aktiviteye devam edebilir.  Ancak saha kenarında çok dikkatle gözlenmesi gerekir.

Daha ciddi durumlarda, sporcuyu oyuna sokmamak için gerektişinde katı tutumlu olmak gerekir. Oyun anında sporcunun konvüziyonunun basit mi yoksa acil cerrahi müdahale gerektiren beyin dokusu hasarı mI olduğunu anlamak güçtür. O yüzden klinik olarak gözlem yapılmalı, Şikayetler nörolojik olarak değerlendirilmelidir.

Koma söz konusu ise, acilen hastaneye sevk gerekir. Bunun nedeni kafa içi damarlardaki yırtıklardan sızan kandır. Kafa kemiklerinde kırıklarda olabilir.

GENE LTEDAV? PRENSIPLERİ

Tedavi yaralanmanın cinsine, travmanın açık yada kapalı kafa travması oluşuna göre değişir. Açık kafa travmasında tedavi daima cerrahidir. Kapalı travmada, hafif ve ya komplikasyon yapmamış durumlarda konservatif tedavi yapılır. Komplikasyonların tedavisi ise daima cerrahidir. Bütün açık kafa travmalarında  enfeksiyondan korunmak için güçlü antibiyotikler kullanılır.

REHABİLİTASYON

Kafa travmalarında, genel tedavi ile birlikte yürütülen rehabilitasyonun görevi, hasta iyileğtikten sonra da devam eder. Normal fonksiyonlarını kazansın yada kazanmasın kişinin, sosyal hayata dönebilmesi, gerekiyorsa yeni bir iş ve meslek edindirilebilmesi rehabilitasyonun görevleri arasındadır.