Erebuni Kalesi: Erivan’ın 2800 Yıllık Urartu Kökeni

Erivan’ın güneydoğusunda, şehrin modern apartmanlarının arasından yükselen alçak bir tepe var. Yerel halk ona Arin Berd diyor. Tepenin üzerinde, kerpiç ve taştan örülmüş eski duvarların kalıntıları duruyor. İlk bakışta mütevazı görünen bu kalıntılar, aslında yaklaşık 2800 yıl önce, Urartu Krallığı döneminde inşa edilmiş bir kaleye ait: Erebuni. Bu kale, Erivan’ın doğum belgesi sayılıyor; çünkü burada bulunan bir çivi yazısı kitabe, kalenin kuruluş tarihini MÖ 782 olarak veriyor. Bu da Erivan’ı dünyanın en eski sürekli yerleşim gören şehirlerinden biri yapıyor.

Ermenistan kaleleri serisine Erebuni ile başlamak istedim; çünkü bu kale, hem bölgenin bilinen en eski büyük savunma yapılarından biri, hem de Türkiye’deki Van Kalesi ile doğrudan bir bağa sahip. Erebuni’yi kuran Urartu Krallığı’nın başkenti, bugünkü Van’daki Tuşpa’ydı. Bu yazıda kalenin tarihini, mimarisini, müzesini ve ziyaret bilgilerini paylaşacağım.

Genel Bakış

Erebuni Kalesi, Erivan şehir merkezinin yaklaşık 5-6 kilometre güneydoğusunda, Arin Berd tepesinin üzerinde bulunuyor. Tepe, çevresindeki ovaya göre yaklaşık 60-70 metre yüksekliğinde. Kale, tepenin düzleştirilmiş doruğunu kaplayan üçgen biçimli bir alana yayılıyor. Kalenin surları, saray, tapınaklar, depolar ve konutlar, bu alanın içinde yer alıyordu.

Kale, 1950’de başlayan kazılarla ortaya çıkarıldı. Kazılarda bulunan çivi yazılı kitabe, kalenin Urartu kralı I. Argişti tarafından inşa edildiğini ve adının “Erebuni” olduğunu açıkça belirtiyordu. Bu kitabe, Erivan şehrinin adının da Erebuni’den türediği görüşünü güçlendirdi. Bugün kalenin kalıntıları, kısmen restore edilmiş halde ziyaretçilere açık; tepenin eteğinde ise kazılarda bulunan eserlerin sergilendiği Erebuni Müzesi bulunuyor.

Erebuni, Erivan’ın sembollerinden biri. Şehir, 1968’de 2750. yaşını, 2018’de ise 2800. yaşını büyük törenlerle kutladı. Bu yıldönümleri, Erebuni kitabesindeki MÖ 782 tarihine dayanıyor. Erivan’ın birçok yerinde, Erebuni ve Urartu dönemine gönderme yapan heykeller, anıtlar ve süslemeler görebilirsiniz.

Urartu Krallığı

Erebuni’yi anlamak için önce onu kuran Urartu Krallığı’nı tanımak gerekiyor. Urartu, MÖ 9. ve 6. yüzyıllar arasında, Doğu Anadolu, Güney Kafkasya ve Kuzeybatı İran’ı kapsayan geniş bir bölgede hüküm süren güçlü bir krallıktı. Krallığın merkezi, bugünkü Van Gölü çevresiydi; başkenti ise Van Kalesi’nin bulunduğu Tuşpa’ydı. “Urartu” adı, Asur kaynaklarından geliyor; Urartuların kendileri ülkelerine “Biainili” diyordu.

Urartular, döneminin en gelişmiş uygarlıklarından birini kurdu. Özellikle kale mimarisi, su mühendisliği ve metal işçiliği alanlarında büyük başarılar elde ettiler. Dağların zirvelerine kurulan kaleleri, kayalara oyulmuş odaları, uzun kanalları ve barajları, bugün bile hayranlık uyandırıyor. Van’daki Şamran Kanalı (Menua Kanalı), yaklaşık 2800 yıldır su taşımaya devam ediyor. Urartuların bronz eserleri, kalkanları, kazanları ve süs eşyaları, dünyanın pek çok müzesinde sergileniyor.

Urartu Krallığı, güneyindeki güçlü Asur İmparatorluğu ile sürekli bir rekabet içindeydi. Bu rekabet, Urartuların kuzeye, Kafkasya’ya doğru genişlemesine yol açtı. Erebuni, bu kuzey genişlemesinin en önemli kalelerinden biriydi. Kale, Ararat (Ağrı) ovasının kuzeyini kontrol ediyor ve krallığın kuzey sınırını koruyordu.

Urartu dili ve yazısı

Urartular, Hurri-Urartu dil ailesine ait bir dil konuşuyordu. Bu dil ailesi, ne Hint-Avrupa ne de Sami dillerine akraba; bugün yaşayan hiçbir dille doğrudan bir bağı bulunmuyor. Bazı dilbilimciler, Hurri-Urartu dillerinin Kuzeydoğu Kafkas dilleriyle uzak bir akrabalığı olabileceğini öne sürüyor; ancak bu görüş tartışmalı.

Urartular, Asurlulardan aldıkları çivi yazısını kendi dillerine uyarlayarak kullandı. Urartu kralları, yaptırdıkları kaleleri, tapınakları, kanalları ve kazandıkları zaferleri, taşlara kazınmış çivi yazılı kitabelerle kayda geçirdi. Bu kitabeler, Urartu tarihinin en önemli kaynakları. Erebuni’nin kuruluş kitabesi de bu geleneğin bir örneği. Urartular ayrıca kendilerine özgü bir hiyeroglif yazı sistemi de geliştirmişti; ancak bu sistem daha sınırlı kullanıldı ve henüz tam olarak çözülemedi.

Asur ile rekabet

Urartu’nun tarihi, büyük ölçüde güneydeki Asur İmparatorluğu ile rekabet içinde şekillendi. Asur kralları, Urartu’ya karşı defalarca sefer düzenledi. Bunların en ünlüsü, MÖ 714’te Asur kralı II. Sargon’un seferi. Bu seferde Asur ordusu, Urartu’nun derinliklerine kadar ilerledi ve önemli dini merkez Musasir’i yağmaladı. Sargon’un bu seferi anlatan uzun mektubu, Urartu coğrafyasına ve kültürüne dair değerli bilgiler içeriyor.

Asur baskısı, Urartu’yu kuzeye, Kafkasya’ya doğru genişlemeye itti. Erebuni’nin kuruluşu, bu stratejinin bir parçasıydı. Kuzeydeki verimli topraklar, Urartu’ya hem ekonomik kaynak hem de stratejik derinlik sağlıyordu. Erebuni ve sonra Teişebaini, Urartu’nun kuzey bölgesindeki gücünün sembolleri oldu.

Urartu tanrıları

Urartu dini, çok tanrılı bir yapıya sahipti. Panteonun başında, savaş ve zafer tanrısı Haldi bulunuyordu. Haldi’nin yanında, fırtına tanrısı Teişeba ve güneş tanrısı Şivini, en önemli tanrılar arasındaydı. Teişebaini (Karmir Blur) kalesinin adı, Teişeba’dan geliyor. Urartu kralları, kitabelerinde bu tanrılara sık sık atıfta bulunuyor ve başarılarını onların lütfuna bağlıyordu.

Urartu dininde, kutsal ağaç kültü ve hayvan kurbanları önemli bir yer tutuyordu. Van yakınlarındaki Meher Kapısı’nda bulunan büyük kitabe, Urartu panteonundaki tanrıların listesini ve onlara sunulacak kurbanları ayrıntılı olarak sıralıyor. Bu kitabe, Urartu dinini anlamak için en önemli kaynaklardan biri. Erebuni’deki tapınaklar da bu dini geleneğin bir parçasıydı.

Kalenin Tarihi

I. Argişti ve kuruluş

Erebuni Kalesi, Urartu kralı I. Argişti tarafından MÖ 782 yılında kuruldu. I. Argişti, Urartu’nun en güçlü krallarından biriydi; yaklaşık MÖ 786-764 yılları arasında hüküm sürdü ve krallığın sınırlarını önemli ölçüde genişletti. Van Kalesi’nin kayalarına oyulmuş “Horhor Yazıtı”, onun seferlerini ve başarılarını ayrıntılı olarak anlatıyor. Bu yazıtta, Erebuni’nin kuruluşuna ve buraya yerleştirilen insanlara dair bilgiler de bulunuyor.

Erebuni’de bulunan kuruluş kitabesi, kısaca şöyle bir anlam taşıyor: Tanrı Haldi’nin büyüklüğü adına, Menua’nın oğlu Argişti bu güçlü kaleyi inşa etti, adını Erebuni koydu, Biainili ülkesinin gücü ve düşman ülkeleri korkutmak için. Kitabe, Urartu kralların yapı kitabelerinin tipik bir örneği. Horhor Yazıtı’na göre, I. Argişti, kaleye batıdaki seferlerinden getirdiği binlerce savaş esirini yerleştirdi. Bu esirlerin, kalenin inşasında ve çevresindeki tarım alanlarının işlenmesinde çalıştırıldığı düşünülüyor.

Urartu döneminde Erebuni

Erebuni, kuruluşundan sonra Urartu’nun kuzey bölgesinin idari ve askeri merkezi oldu. Kale, bir valinin ikametgâhı, bir garnizon üssü ve bir depo merkezi olarak işlev görüyordu. Çevredeki verimli Ararat ovasında yetiştirilen tahıl ve şarap, kalenin depolarında saklanıyordu. Kazılarda bulunan büyük toprak küpler, kalenin depolama kapasitesinin ne kadar büyük olduğunu gösteriyor.

I. Argişti’nin halefleri döneminde de Erebuni önemini korudu. Ancak MÖ 7. yüzyılda, Urartu’nun kuzeyinde yeni bir merkez önem kazandı: Teişebaini, yani bugünkü Erivan’ın batısındaki Karmir Blur. Urartu kralı II. Rusa tarafından kurulan bu yeni merkez, Erebuni’nin yerini aldı. Kazılarda, Erebuni’deki bazı eşyaların ve değerli malzemelerin Teişebaini’ye taşındığına dair izler bulundu.

Urartu’nun çöküşü ve sonrası

MÖ 6. yüzyılın başlarında Urartu Krallığı çöktü. Çöküşün nedenleri tam olarak bilinmiyor; İskit ve Kimmer akınları, Med İmparatorluğu’nun yükselişi ve iç sorunlar, olası etkenler arasında sayılıyor. Urartu’nun çöküşünden sonra, Erebuni bölgesi Medlerin ve ardından Ahamenişlerin kontrolüne geçti. Kazılar, Erebuni’nin Ahameniş döneminde de kullanıldığını ve bazı yapıların bu dönemde yeniden düzenlendiğini gösteriyor. Ahameniş dönemine ait sütunlu bir salon, bu dönemin en önemli kalıntılarından biri.

Sonraki yüzyıllarda Erebuni’nin önemi giderek azaldı ve kale terk edildi. Kalıntılar, toprak altında kalarak yüzyıllarca unutuldu. Ancak bölgedeki yerleşim devam etti ve tepenin eteğinde gelişen yerleşim, zamanla bugünkü Erivan şehrine dönüştü. Erebuni adının “Erivan”a dönüşmesi, dilbilimciler tarafından yaygın olarak kabul gören bir görüş.

Kalede gündelik hayat

Erebuni’de Urartu döneminde gündelik hayatın nasıl geçtiğini, kazılarda bulunan eşyalardan ve Urartu kitabelerinden yola çıkarak hayal edebiliriz. Kalenin içinde, valinin ve ailesinin yaşadığı saray, askerlerin barınakları, rahiplerin hizmet ettiği tapınaklar, zanaatkârların çalıştığı atölyeler ve büyük depolar bulunuyordu. Kalenin çevresinde ise, I. Argişti’nin yerleştirdiği nüfusun yaşadığı ve tarım yaptığı bir yerleşim alanı uzanıyordu.

Kalenin ekonomisi, büyük ölçüde tarıma dayanıyordu. Ararat ovasının verimli topraklarında buğday, arpa ve darı yetiştiriliyor, bağlarda üzüm üretiliyordu. Urartular, şarapçılıkta oldukça ileriydi; Erebuni’deki dev şarap küpleri, kalenin büyük miktarda şarap depoladığını gösteriyor. Hayvancılık da önemli bir geçim kaynağıydı; sığır, koyun, keçi ve at yetiştiriliyordu. Urartu atları, özellikle Asurlular tarafından çok değerli bulunuyordu.

Su, kalenin ve çevresindeki tarım alanlarının hayat kaynağıydı. Urartular, su mühendisliğinde son derece başarılıydı; kanallar, barajlar ve sulama sistemleri inşa ederek kurak toprakları verimli hale getirdiler. Erebuni çevresinde de bu tür sulama sistemlerinin kurulduğu düşünülüyor. Bu altyapı, kalenin uzun süre ayakta kalmasını ve bölgenin zenginleşmesini sağladı.

Ahameniş döneminde Erebuni

Urartu’nun çöküşünden sonra, bölge MÖ 6. yüzyılın ortalarında Ahameniş İmparatorluğu’nun bir parçası oldu. Ahamenişler, imparatorluklarını satraplık adı verilen eyaletlere böldü; Erebuni’nin bulunduğu bölge, Armenia satraplığının bir parçasıydı. Pers kralı I. Darius’un Behistun yazıtında, bu bölgeye yönelik seferlerden söz ediliyor.

Ahameniş döneminde Erebuni, bölgesel bir yönetim merkezi olarak kullanılmaya devam etti. Kazılarda, bu döneme ait yapı düzenlemeleri, seramikler ve gümüş eşyalar bulundu. Özellikle Ahameniş üslubunda yapılmış gümüş kadehler ve riton adı verilen hayvan başlı içki kapları, dönemin zanaat ustalığını yansıtıyor. Bu buluntular, Erebuni Müzesi’nde ve Erivan’daki diğer müzelerde sergileniyor.

Ahameniş İmparatorluğu’nun Büyük İskender tarafından yıkılmasından sonra, bölge Helenistik dönemde farklı yerel krallıkların kontrolüne girdi. Bu dönemden itibaren Erebuni’nin önemi giderek azaldı ve kale zamanla terk edildi.

Yeniden keşif

Erebuni’nin yeniden keşfi, 20. yüzyılın ortalarında gerçekleşti. 1950’de, Arin Berd tepesinde yürütülen kazılarda, arkeologlar çivi yazılı kuruluş kitabesini buldu. Bu keşif, Ermeni ve Sovyet arkeolojisinde büyük bir heyecan yarattı; çünkü Erivan’ın kökenini kesin bir tarihe bağlayan bir belge ortaya çıkmıştı. Kazılar, sonraki on yıllarda da devam etti ve kalenin büyük bir kısmı gün ışığına çıkarıldı.

Kazıların önemli isimlerinden biri, Ermeni arkeolog Konstantin Hovhannisyan. Onun yönetimindeki çalışmalar, kalenin planını, saray yapılarını ve tapınaklarını ortaya çıkardı. Kazılarda bulunan fresk parçaları, Urartu sanatının en önemli örnekleri arasında yer alıyor. Kazıların ardından kalenin bazı bölümleri restore edildi ve 1968’de, Erivan’ın 2750. yıldönümü vesilesiyle Erebuni Müzesi açıldı.

Mimari ve Kalıntılar

Surlar

Erebuni Kalesi, tepenin doruğunu çevreleyen kalın surlarla korunuyordu. Surlar, taş temeller üzerine örülmüş kerpiç duvarlardan oluşuyordu. Bu teknik, Urartu kale mimarisinin tipik bir özelliği: Alt kısımda büyük, düzgün kesilmiş taş bloklar, üstte ise güneşte kurutulmuş kerpiç tuğlalar. Surların belirli aralıklarla dikdörtgen kulelerle (payandalarla) desteklendiği görülüyor. Bu düzenli kule ritmi, Urartu kalelerinin karakteristik görünümünü oluşturuyor.

Surların bazı bölümleri, restorasyon sırasında yeniden örüldü. Bugün kalenin surları, kısmen orijinal temeller üzerinde, kısmen yeni kerpiçlerle yeniden yapılmış halde görülebiliyor. Restore edilmiş bölümler, kalenin orijinal görünümüne dair bir fikir veriyor; ancak restorasyonun bazı bölümlerde fazla müdahaleci olduğu yönünde eleştiriler de bulunuyor.

Saray

Kalenin içindeki en önemli yapı, Urartu valisinin ya da kralın ikamet ettiği saray. Saray, avlu etrafında düzenlenmiş çok sayıda odadan oluşuyordu. Sarayın bazı odalarının duvarları, renkli fresklerle süslenmişti. Bu freskler, kırmızı, mavi, siyah ve beyaz renklerle yapılmış geometrik desenler, hayvan figürleri, bitki motifleri ve insan figürleri içeriyordu. Freskler, Asur sanatının etkisini taşımakla birlikte, kendine özgü bir Urartu üslubunu da yansıtıyor.

Sarayın bir bölümü, restorasyon sırasında yeniden inşa edildi. Burada, freskleri restore edilmiş bir salon bulunuyor; bu salon, ziyaretçilere Urartu saraylarının iç mekânlarının nasıl göründüğüne dair bir fikir veriyor. Restore edilmiş freskler, orijinal parçalara dayanılarak yapılmış rekonstrüksiyonlar.

Haldi Tapınağı

Kalenin içinde, Urartuların baş tanrısı Haldi’ye adanmış bir tapınak bulunuyordu. Haldi, Urartu panteonunun en önemli tanrısıydı; savaş ve zafer tanrısı olarak kabul ediliyordu. Urartu krallarının kitabeleri, genellikle Haldi’nin adıyla başlıyordu. Erebuni’deki Haldi tapınağı, kare planlı bir kule-tapınak (susi) tipindeydi; bu tip, Urartu dini mimarisinin karakteristik bir özelliği.

Kalede, Urartu panteonunun başka tanrılarına adanmış kutsal alanlar da bulunduğu düşünülüyor; bunların bir kısmının kalıntıları da kazılarla ortaya çıkarıldı. Tapınakların varlığı, Erebuni’nin yalnızca bir askeri ve idari merkez değil, aynı zamanda önemli bir dini merkez olduğunu gösteriyor.

Urartu freskleri

Erebuni’de bulunan freskler, Urartu sanatının en önemli örnekleri arasında yer alıyor. Fresklerde, kırmızı, mavi, siyah ve beyaz renklerin kullanıldığı görülüyor. Kırmızı renk demir oksitten, mavi renk ise “Mısır mavisi” olarak bilinen sentetik bir pigmentten elde edilmişti. Bu pigmentin kullanılması, Urartuların geniş bir ticaret ağına bağlı olduğunu ve ileri bir teknoloji bilgisine sahip olduğunu gösteriyor.

Fresklerin konuları arasında, kanatlı figürler, kutsal ağaçlar, aslanlar, boğalar ve geometrik desenler bulunuyor. Bu motiflerin bir kısmı Asur sanatından etkilenmiş; ancak Urartu sanatçıları bunları kendi üsluplarıyla yorumlamış. Freskler, sarayların ve tapınakların duvarlarını süsleyerek, Urartu elitlerinin zenginliğini ve gücünü yansıtıyordu.

Urartu kale mimarisinin özellikleri

Erebuni, Urartu kale mimarisinin tipik özelliklerini taşıyor. Urartular, kalelerini genellikle yüksek tepelerin ya da kayalık sırtların üzerine kuruyordu. Kalenin planı, arazinin şekline göre düzenleniyordu; bu nedenle Urartu kalelerinin çoğu düzensiz planlara sahip. Kaleler, genellikle bir iç kale (sitadel) ve onu çevreleyen dış surlardan oluşuyordu.

Urartu ustaları, kayaları düzleştirerek kalelerin temellerini hazırlıyor, ardından büyük taş bloklarla temel duvarlarını örüyordu. Bu temellerin üzerine, güneşte kurutulmuş kerpiç tuğlalarla duvarların üst kısımları yükseltiliyordu. Duvarların dış yüzü, belirli aralıklarla dikdörtgen payandalarla destekleniyordu. Bu payandalar, hem duvarı güçlendiriyor hem de kaleye düzenli ve heybetli bir görünüm kazandırıyordu. Kerpiç duvarların üst kısımlarında, mazgallı siperler bulunuyordu.

Bu teknik, Urartu’nun geniş topraklarında, Van’dan Erivan’a, Urmiye Gölü çevresinden Gümrü’ye kadar pek çok kalede uygulandı. Türkiye’de Van, Çavuştepe, Ayanis, Kef Kalesi ve Anzaf; İran’da Bastam; Ermenistan’da Erebuni ve Karmir Blur, bu mimari geleneğin en önemli örnekleri arasında yer alıyor.

Sütunlu salon ve depolar

Kalenin kalıntıları arasında dikkat çeken bir başka yapı, sütunlu bir salon. Bu salonun, Urartu döneminde inşa edildiği ve Ahameniş döneminde yeniden düzenlendiği düşünülüyor. Salonun ahşap sütunlarının oturduğu taş kaideler bugün hâlâ görülebiliyor. Bu tür sütunlu salonlar, sonraki dönemlerde Pers mimarisinde de karşımıza çıkıyor; bu nedenle bazı araştırmacılar, Urartu mimarisinin Pers mimarisini etkilediğini öne sürüyor.

Kalenin depoları, büyük toprak küplerin yerleştirildiği uzun odalardan oluşuyordu. Bu küplerde tahıl, şarap ve yağ saklanıyordu. Bazı küplerin üzerinde, kapasitelerini belirten çivi yazılı işaretler bulunuyor. Bu depolar, Erebuni’nin bölgenin ekonomik merkezi olarak ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.

Kalenin tepesinden manzara

Erebuni Kalesi’nin tepesinden görülen manzara, ziyaretin en etkileyici anlarından biri. Kuzeyde Erivan şehri, batıda ve güneyde Ararat ovası uzanıyor. Açık havalarda, ovanın ötesinde, Türkiye sınırları içindeki Ağrı Dağı’nın (Ararat) karlı zirvesi heybetle yükseliyor. Bu manzara, Urartu krallarının neden bu tepeyi seçtiğini çok net bir şekilde anlatıyor: Buradan, krallığın kuzey sınırını ve Ararat ovasının bereketli topraklarını tamamen kontrol etmek mümkündü.

Erebuni Müzesi

Arin Berd tepesinin eteğinde bulunan Erebuni Müzesi, 1968’de açıldı. Müzenin binası, Sovyet modernist mimarisinin ilginç bir örneği; cephesinde Urartu motiflerinden esinlenen kabartmalar bulunuyor. Müzede, Erebuni kazılarında bulunan eserler sergileniyor. Bunlar arasında çivi yazılı kitabeler, fresk parçaları, seramikler, bronz eşyalar, silahlar, takılar ve günlük kullanım eşyaları yer alıyor.

Müzenin en önemli eseri, Erebuni’nin kuruluş kitabesi. Bu kitabe, Erivan’ın doğum belgesi olarak kabul ediliyor ve müzenin en çok ilgi gören bölümü. Müzede ayrıca, Urartu dönemine ait gümüş ve bronz kaplar, kalkanlar ve süs eşyaları da sergileniyor. Fresk parçaları, Urartu sanatının renk ve desen anlayışını yakından görme fırsatı sunuyor.

Müzede, Urartu dönemi dışında, Erebuni’nin sonraki dönemlerine, özellikle Ahameniş dönemine ait eserler de bulunuyor. Bunlar arasında, Ahameniş dönemine ait gümüş sikkeler ve kaplar dikkat çekiyor. Müzenin rehberli turları, Urartu tarihini ve Erebuni’nin önemini ayrıntılı olarak anlatıyor.

Sovyet döneminde Erebuni kültü

Erebuni’nin keşfi, Sovyet Ermenistanı’nda bir tür “kuruluş efsanesi”ne dönüştü. 1968’de Erivan’ın 2750. yıldönümü, büyük törenlerle kutlandı. Bu kutlamalar için Erebuni Müzesi inşa edildi, şehrin çeşitli yerlerine Urartu temalı anıtlar ve süslemeler yerleştirildi. Erivan’ın bazı caddelerine ve semtlerine Erebuni adı verildi. Bu dönemde Urartu, Ermeni kimliğinin köklerinden biri olarak öne çıkarıldı; ancak Urartuların etnik ve dilsel kimliği, Ermenilerden farklıydı ve bu ilişki, tarihçiler arasında farklı şekillerde yorumlanıyor.

Bugün Erebuni, hem bir arkeolojik alan hem de Erivan’ın kimliğinin bir parçası olarak önemini koruyor. Her yıl ekim ayında kutlanan “Erebuni-Erivan” şehir festivali, şehrin bu kadim kökenine bir saygı duruşu niteliğinde. Festival sırasında şehrin her yerinde konserler, sergiler ve etkinlikler düzenleniyor.

Urartu mirası nerede görülür?

Erebuni’yi ziyaret edenler, Urartu mirasını daha geniş bir perspektiften görmek isterlerse, hem Ermenistan’da hem de Türkiye’de pek çok önemli yer bulunduğunu bilmeli. Ermenistan’da Erebuni ve Karmir Blur’un yanı sıra, Sevan Gölü çevresinde de Urartu dönemine ait kitabeler ve kale kalıntıları var. Türkiye’de ise Van Kalesi, Çavuştepe, Ayanis, Anzaf, Kef Kalesi ve Van Müzesi, Urartu uygarlığını tanımak için en önemli yerler. Van Müzesi’nin Urartu koleksiyonu, dünyanın en zengin Urartu koleksiyonlarından biri.

Bu yerleri bir arada düşündüğünüzde, Urartu’nun Van Gölü’nden Sevan Gölü’ne, Ağrı Dağı’nın iki yanına uzanan geniş bir uygarlık olduğunu görüyorsunuz. Bugün farklı ülkelerin sınırları içinde kalan bu miras, ortak bir geçmişin izlerini taşıyor. Van ile Erivan arasındaki mesafe, kuş uçuşu yaklaşık 250 kilometre; ama bugünkü siyasi koşullar nedeniyle bu iki şehir arasındaki doğrudan yolculuk mümkün değil.

Belki bir gün sınırlar açılır ve gezginler, Van Kalesi’nden Erebuni’ye, Urartu krallarının izinden tek bir yolculukta ilerleyebilir. O güne kadar, her iki yeri ayrı ayrı ziyaret etmek, bu kadim uygarlığı anlamanın en iyi yolu olmaya devam edecek.

Erivan ve Erebuni

Bir şehrin adı

Erivan’ın adının Erebuni’den türediği görüşü, dilbilimciler ve tarihçiler arasında yaygın olarak kabul görüyor. “Erebuni” adı, zaman içinde farklı dillerde ve farklı dönemlerde değişerek “Erevan”, “Erivan” ve benzeri biçimlere dönüştü. Türkçe kaynaklarda şehir genellikle “Erivan” olarak anılıyor; Ermenice ise “Yerevan” olarak telaffuz ediliyor. Bu ad değişimi, bir şehrin binlerce yıllık sürekliliğini simgeliyor.

Erivan’ın tarihi katmanları

Erivan, Erebuni’den sonra da uzun ve karmaşık bir tarih yaşadı. Şehir, Pers, Arap, Selçuklu, Moğol, Timurlu, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Safevî ve Osmanlı hâkimiyetlerine girdi. 16. ve 17. yüzyıllarda Osmanlılar ve Safevîler arasında defalarca el değiştirdi. Osmanlı Padişahı IV. Murad, 1635’te Revan Seferi ile şehri ele geçirdi; İstanbul’daki Topkapı Sarayı’nda bulunan Revan Köşkü, bu seferin anısına inşa edildi. Ancak şehir kısa süre sonra yeniden Safevîlerin eline geçti.

18. yüzyılda Erivan Hanlığı kuruldu ve şehir, hanlığın merkezi oldu. 1827’de Rus kuvvetleri Erivan’ı ele geçirdi ve 1828 Türkmençay Antlaşması ile şehir Rus İmparatorluğu’na bağlandı. Sovyet döneminde, Erivan Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin başkenti oldu ve büyük bir dönüşüm geçirdi. Mimar Aleksandr Tamanyan’ın planına göre, pembe tüf taşından yapılmış binalarla yeniden inşa edildi. 1991’den bu yana bağımsız Ermenistan’ın başkenti.

Bu uzun tarih içinde, Erivan’da farklı dönemlerin izleri birbirinin üzerine eklendi. Ancak Erebuni, bu katmanların en altında, şehrin başlangıç noktası olarak duruyor. Erivan’ı ziyaret eden biri için, Erebuni’ye çıkmak, şehrin köklerine bir yolculuk yapmak anlamına geliyor.

Erivan Kalesi

Erivan’ın tarihindeki bir başka önemli savunma yapısı, Safevî ve hanlık döneminden kalma Erivan Kalesi’ydi. Hrazdan Nehri’nin kıyısında bulunan bu kale, Osmanlı-Safevî savaşları sırasında defalarca kuşatıldı. Kale, 1827’de Rus kuvvetlerinin şehri ele geçirmesine kadar önemli bir savunma noktası olarak kaldı. Ne yazık ki kale, 19. ve 20. yüzyıllarda büyük ölçüde yıkıldı; bugün ondan geriye çok az iz kalmış. Kalenin bulunduğu alanda bugün başka yapılar yükseliyor.

Teişebaini (Karmir Blur)

Erebuni’yi ziyaret ettikten sonra, Erivan’ın batısındaki Karmir Blur’u da görmek isteyebilirsiniz. Karmir Blur, “Kırmızı Tepe” anlamına geliyor ve Urartu kalesi Teişebaini’nin bulunduğu yer. MÖ 7. yüzyılda II. Rusa tarafından kurulan bu kale, Erebuni’nin yerini alarak Urartu’nun kuzey bölgesinin yeni merkezi oldu. Teişebaini, MÖ 6. yüzyılın başlarında bir saldırı sonucu yandı; bu yangın, kalenin içindeki pek çok eşyanın korunmasını sağladı. Kazılarda, olağanüstü korunmuş bronz eşyalar, silahlar, tekstiller ve günlük kullanım eşyaları bulundu. Bu buluntuların önemli bir kısmı, Erivan’daki Ermenistan Tarih Müzesi’nde sergileniyor.

Ağrı Dağı manzarası

Erebuni’den görülen Ağrı Dağı manzarası, Erivan’ın en ünlü manzaralarından biri. Ağrı Dağı, 5137 metre yüksekliğiyle Türkiye’nin en yüksek dağı ve bölgenin en etkileyici doğal simgesi. Dağ, Türkiye sınırları içinde bulunsa da, Erivan’dan çok net bir şekilde görülüyor ve Ermeni kültüründe de önemli bir sembol. Dağın, Nuh’un gemisinin tufandan sonra oturduğu yer olduğuna dair inanç, hem Hristiyan hem de Müslüman geleneklerinde yer alıyor.

Urartu döneminde de Ağrı Dağı, bölgenin kutsal dağlarından biri olarak kabul ediliyordu. “Ararat” adının, “Urartu” adıyla ilişkili olduğu düşünülüyor. Erebuni’nin tepesinden Ağrı Dağı’na bakarken, aynı manzarayı 2800 yıl önce Urartu krallarının da gördüğünü düşünmek, insanı tarihle derin bir bağ kurmaya itiyor.

Mevsimlere göre Erebuni

Erebuni’nin bulunduğu Arin Berd tepesi, her mevsimde farklı bir görünüme bürünüyor. İlkbaharda, nisan ve mayıs aylarında, tepenin yamaçları yeşil otlar ve yabani çiçeklerle kaplanıyor; Ağrı Dağı’nın zirvesi ise hâlâ karla örtülü. Bu dönem, fotoğraf için en güzel zamanlardan biri. Yaz aylarında tepe sararıyor ve sıcak kuru bir hava hâkim oluyor. Sonbaharda, eylül ve ekim aylarında, hava yeniden ılımanlaşıyor ve gökyüzü berraklaşıyor; Ağrı Dağı’nın net görüldüğü günler artıyor. Ekim ayında düzenlenen Erebuni-Erivan festivali de bu dönemde ziyaret için ayrı bir sebep. Kış aylarında ise tepe karla kaplanabiliyor; soğuk ama kristal berraklığında günlerde, karlı Erebuni ve karlı Ağrı Dağı’nı aynı karede görmek mümkün.

Çocuklarla ziyaret

Erebuni, çocuklarla ziyaret için uygun bir yer. Müzedeki eserler, çivi yazılı kitabeler ve renkli freskler, çocukların ilgisini çekebilir. Tepeye çıkış kısa ve kolay; kalenin kalıntıları arasında dolaşmak, çocuklar için küçük bir keşif macerası olabilir. Ancak kerpiç duvarlara tırmanmamaları ve kalıntılara zarar vermemeleri için onları gözetim altında tutmanız önemli.

Van Kalesi ile bağlantı

Türk okuyucular için Erebuni’nin belki de en ilgi çekici yanı, Van Kalesi ile olan bağı. Van Kalesi, Urartu Krallığı’nın başkenti Tuşpa’nın kalesiydi ve Van Gölü’nün doğu kıyısında, uzun bir kaya kütlesinin üzerinde yükseliyor. Erebuni’yi kuran I. Argişti’nin seferlerini anlatan Horhor Yazıtı, Van Kalesi’nin kayalarına oyulmuş mezar odalarının yanında bulunuyor. Bu yazıt, Erebuni’nin kuruluşunu ve bu sefer sırasında yaşanan olayları anlatan en önemli kaynaklardan biri.

Van’daki Çavuştepe, Ayanis ve Yukarı Anzaf gibi Urartu kaleleri de Erebuni ile benzer mimari özellikler taşıyor. Bu kaleleri ziyaret etmiş biri, Erebuni’de tanıdık unsurlarla karşılaşacaktır: taş temeller üzerine kerpiç surlar, düzenli aralıklarla dizilmiş payandalar, kare planlı tapınaklar ve büyük depolar. Erebuni ve Van, aynı uygarlığın iki farklı ucunu temsil ediyor; birini görmek, diğerini anlamayı kolaylaştırıyor.

Gezi Rehberi

Nasıl gidilir?

Erebuni Kalesi, Erivan şehir merkezinin güneydoğusunda bulunuyor. Şehir merkezinden taksiyle yaklaşık 15-20 dakikada ulaşılabiliyor. Erivan’da taksi uygulamaları yaygın ve fiyatlar uygun. Toplu taşıma ile gitmek isterseniz, şehir merkezinden Erebuni bölgesine giden otobüs ve minibüsler (marşrutka) bulunuyor; hat numaralarını yerel kaynaklardan öğrenebilirsiniz.

Türkiye’den Ermenistan’a ulaşım konusunda, iki ülke arasındaki kara sınırının uzun yıllardır kapalı olduğunu hatırlatmak isterim. Bu nedenle Türkiye’den Ermenistan’a gitmek için genellikle Gürcistan üzerinden kara yolu ya da uçak kullanılıyor. İstanbul ile Erivan arasında zaman zaman doğrudan uçuşlar düzenleniyor; bu uçuşların durumu dönemden döneme değişebiliyor. Seyahat planlamadan önce, güncel ulaşım seçeneklerini ve giriş kurallarını kontrol etmeniz çok önemli.

Ziyaret saatleri ve bilet

Erebuni Müzesi ve kale alanı, genellikle salı ile pazar günleri arasında ziyarete açık; pazartesi günleri kapalı olabiliyor. Giriş ücretli; müze bileti genellikle kale alanına girişi de kapsıyor. Rehberli turlar için ek ücret ödenebiliyor. Saat ve fiyatlar değişebileceği için gitmeden önce kontrol etmenizi öneririm.

Ne kadar zaman ayırmalı?

Erebuni Müzesi’ni ve kale alanını gezmek için 2 saat ayırmanız yeterli. Müzeyi gezdikten sonra tepeye çıkın ve kalenin kalıntıları arasında dolaşın. Tepeye çıkış, birkaç dakikalık kısa bir yürüyüş gerektiriyor. Karmir Blur’u ve Ermenistan Tarih Müzesi’ni de görmek isterseniz, Urartu temalı bir gün planlayabilirsiniz.

Ne zaman gidilmeli?

Erivan’ın iklimi karasal; yazlar sıcak ve kuru, kışlar soğuk. Erebuni’yi ziyaret etmek için en uygun dönemler ilkbahar (nisan-haziran) ve sonbahar (eylül-ekim). Yaz aylarında, özellikle temmuz ve ağustosta, sıcaklık 35-40 dereceye çıkabiliyor; tepenin üzerinde gölge az olduğu için sabah ya da akşamüstü saatlerini tercih edin. Ağrı Dağı’nın manzarası için açık havalı günleri seçin; ilkbahar ve sonbaharın berrak sabahları ideal.

Erivan’da konaklama ve yemek

Erivan’da her bütçeye uygun konaklama seçeneği bulunuyor. Şehir merkezindeki Cumhuriyet Meydanı ve Kaskad çevresi, turistler için en popüler bölgeler. Bu bölgelerden Erebuni’ye taksiyle kolayca ulaşılabiliyor. Ermeni mutfağı, Türk mutfağıyla pek çok ortak yemeğe sahip; dolma, kebap, lavaş, pilav ve çeşitli tatlılar, Erivan’ın restoranlarında sıkça karşınıza çıkacak. Ermenistan’ın kayısısı ve konyağı da ünlü.

Urartu temalı bir Erivan günü

Erebuni’yi merkeze alan bir günlük Urartu rotası için şöyle bir program önerebilirim: Sabah erken saatlerde Erebuni Müzesi’ne gidin; müzeyi gezdikten sonra tepeye çıkarak kalenin kalıntıları arasında dolaşın ve Ağrı Dağı manzarasının tadını çıkarın. Öğle saatlerinde şehir merkezine dönüp öğle yemeği yiyin. Öğleden sonra Cumhuriyet Meydanı’ndaki Ermenistan Tarih Müzesi’ni ziyaret edin; burada Karmir Blur ve diğer Urartu kazılarından çıkan olağanüstü eserleri görebilirsiniz. Akşamüstü vaktiniz kalırsa, Karmir Blur’un kazı alanına da uğrayabilirsiniz; ancak alanın ziyaret koşullarını önceden kontrol edin.

Kaleye ilk bakış

Erebuni Müzesi’nin önünden tepeye doğru bakarken, ilk göze çarpan şey, tepenin doruğunu çevreleyen restore edilmiş kerpiç surlar. Bu surlar, düzenli aralıklarla dizilmiş payandalarıyla, Urartu kalelerinin karakteristik silüetini oluşturuyor. Tepeye çıkan yolda yürürken, surların giderek büyüdüğünü ve kalenin bir zamanlar ne kadar etkileyici olduğunu hissediyorsunuz.

Kalenin içine girdiğinizde, sarayın, tapınakların ve depoların kalıntıları arasında dolaşabiliyorsunuz. Restore edilmiş fresk salonu, Urartu sarayının iç mekânlarına dair canlı bir fikir veriyor. Kalenin kenarına vardığınızda ise, bir yanda Erivan’ın modern siluetini, öte yanda Ararat ovasını ve uzakta Ağrı Dağı’nı görüyorsunuz. Bu manzara, 2800 yıllık bir tarihi tek bir bakışta özetliyor.

Pratik notlar

• Erebuni tepesinde gölge az; yaz aylarında şapka, güneş kremi ve su bulundurun.
• Kalenin restore edilmiş duvarlarına tırmanmayın; kerpiç yapılar kırılgan.
• Müzenin rehberli turunu deneyin; Urartu tarihini anlamak için çok faydalı.
• Ermenistan’ın para birimi dram; kartla ödeme yaygın, ama küçük işletmeler için nakit bulundurun.
• Rusça ve İngilizce, Erivan’da yaygın olarak konuşuluyor; Türkçe bilen kişi sayısı sınırlı.

Son bir söz

Erebuni, belki Ermenistan’ın en görkemli kalesi değil; ama en anlamlı olanlarından biri. Bir tepenin üzerindeki bu kerpiç ve taş duvarlar, 2800 yıl önce, Van Gölü’nün kıyısındaki bir krallığın kuzeye uzanan elinin izleri. Bir kral, bir tanrı adına bu kaleyi kurdu ve adını bir taşa kazıdı; o ad, bugün bir milyondan fazla insanın yaşadığı bir başkentin adı olarak yaşamaya devam ediyor. Erivan’a yolunuz düşerse, Arin Berd tepesine çıkın, Ağrı Dağı’na doğru bakın ve Urartu krallarının gördüğü manzarayı siz de görün.

Video

Konum

Koordinatlar: 40.1406° K, 44.5378° D
Google Haritalar’da Erebuni Kalesi, Erivan

Aynı Yolda Görülecek Diğer Kaleler

• Garni Kalesi ve Tapınağı – Erivan’ın doğusunda, antik dönemden kalma kale ve tapınak.
• Amberd Kalesi – Aragats Dağı’nın yamaçlarında, ortaçağ Ermeni kalesi.
• Bjni Kalesi – Hrazdan vadisinde, ortaçağ kalesi.
• Alinja Kalesi ve Nahçıvan Kaleleri – Aras vadisinin güneyindeki dağ kaleleri.