Domatesin Yararları

Domates likopen, C vitamini, A vitamini, α- ve β-karoten, potasyum, folik asit ve E vitamininden zengin bir yapıya sahiptir (Tablo 1).

Likopen, kimyasal olarak 11 konjuge ve 2 konjuge olmayan olmak üzere toplam 13 çift bağ içeren, siklik olmayan ve β iyonon halkası içermediği için A vitamini aktivitesinden yoksun bir karotenoiddir. İçerdiği çift bağlardan ötürü likopen kimyasal olarak antioksidan potansiyele sahiptir. Lineer hidrokarbon yapısı onu hidrofobik kılar ve bunun sonucunda lipit bölgelerde bulunma şansı da artar. Bundan dolayı, likopen insan vücudunda en çok serumun düşük yoğunluklu (LDL) ve çok düşük yoğunluklu (VLDL) lipoprotein fraksiyonlarında ve böbrek üstü bezleri, testisler, karaciğer ve prostat bezinde bulunur. Domates tüketimi ile kanser ve ateroskleroz gelişimi arasındaki negatif ilişkide likopenin önemli rol oynadığı düşünülmektedir. Likopenin rolüyle ilgili ileri sürülen iki hipotez vardır; bunlar oksidatif ve oksidatif olmayan mekanizmalardır. Oksidatif olmayan mekanizmalar arasında, gap-junction iletişimini düzenleyici özelliği sonucu antikarsinojenik etkileri olduğu, p53 ve Rb                     anti-onkojenleri gibi düzenleyici proteinlerin karsinojenlerce indüklenen fosforilasyonlarını baskıladığı ve hücre bölünmesini G0-G1 evresinde durdurduğu ve çeşitli kanser hücre kültürlerinde insülin benzeri büyüme faktörü tarafından indüklenen hücre çoğalmasını azalttığı sayılmıştır. Ayrıca, HMG-CoA reduktaz enzimini baskılayarak kolesterol düşürücü etkisi olduğu da gösterilmiştir. Oksidatif mekanizmalara dayanan görüşe göre ise, hücrenin kritik öneme sahip biyomolekülleri olan lipitler, lipoproteinler, proteinler ve DNA’yı oksidasyona karşı koruyarak kanser ve aterosklerozu önleyici etkisi olduğuna inanılmaktadır.

Başta domates olmak üzere kırmızı meyve ve sebzeler, örneğin karpuz, greyfurt ve kayısı, likopenden zengindirler. Domates suyu, çorbası, salçası, ketçap ve sos gibi işlenmiş domates ürünleri iyi birer likopen kaynağıdır. İşlenmiş domates ürünlerindeki likopenin, çiğ domatestekine göre biyoyararlanımının daha yüksek olduğu gösterilmiştir. Bunun domatesteki trans formunda bulunan likopenin pişirme veya benzeri işlemler sırasında cis formuna dönmesinden kaynaklandığı düşünülmektedir. Ayrıca, β-karoten gibi diğer karotenlerin varlığında ve doza bağlı olarak da biyoyararlanımı farklılık göstermektedir. Likopenin               β-karoten ve yağlar ile birlikte tüketilmesi durumunda daha yüksek biyoyararlanıma sahip olduğu gösterilmiştir.

Tablo 1: Domatesin içinde bulunan bazı besin maddeleri ve diyetle önerilen günlük                      alım (DRI) miktarları.

* Erkek/Kadın ;   RAE: Retinol aktivite eşdeğeri

C vitamini antioksidan özellikleri bilinen bir vitamindir ve domates bu vitaminin önemli kaynaklarından biridir. Folik asit, vitamin B6 ve B12 ile birlikte kardiyovasküler hastalık insidansı ile ilişkili olan homosistein metabolizmasında rol alır. Domates de folik asitin iyi bir kaynağıdır. Flavonoidler de domateste, özellikle de kabuğunda bulunan maddelerdir ve antioksidan özelliklere sahiptirler. E vitamini biyolojik ortamda temel bir antioksidan olarak bilinir. α-tokoferol (E vitamini) yağda çözünen bir antioksidandır ve peroksit radikallerini yakalayarak oksidasyon zincirini kırar. Domates ürünleri E vitamininin önerilen günlük alımının önemli bir bölümünü sağlayabilir. Karotenden zengin besinlerin tüketimi ile kronik hastalıkların riski arasında negatif korelasyon gösteren epidemiolojik çalışmalar vardır ve domates likopen dışındaki karotenoidlerden de zengin bir sebzedir.

Domatesin likopen içeriği, çeşide, olgunluğa ve yetiştirildiği çevrenin koşullarına göre farklılık gösterir. Bunun gibi, C vitamini, folik asit ve flavonoidler de çeşitli domates türlerinde değişik oranlarda bulunur. Genel olarak işlenmiş domates ürünleri, salatadaki çiğ domatese göre daha yüksek α-tokoferol düzeylerine sahiptir. Domates olgunlaşma sürecinde karakteristik değişikliklerden geçer. Bunun sonucunda, likopen içeriği, besin değeri ve tüketicinin beğenisi de artar.