Amber Kalesi: Racput Surları ve Babür Zarafetinin Buluştuğu Saray

Rajasthan’ın başkenti Jaipur’un yaklaşık on bir kilometre kuzeydoğusunda, Aravalli Tepeleri’nin yamaçlarında, sarı ve pembe kumtaşından yapılmış görkemli bir saray-kale, altındaki Maota Gölü’ne yansır. Amber Kalesi, yerel adıyla Amer, yüzyıllar boyunca Kaçvaha Racput hanedanının başkentiydi. Racput savaşçı geleneğinin güçlü surlarıyla Babür sarayının zarif estetiği, bu kalede eşsiz bir biçimde bir araya gelir. Ayna sarayı Şiş Mahal’in binlerce küçük aynası, mum ışığında yıldızlı bir gökyüzü gibi parıldar.

Hindistan kaleleri dizimizin üçüncü durağında, Babür başkentlerinden batıya, Rajasthan’ın çöl krallıklarına geçiyoruz. Bu yazıda Amber’in kökenlerini, Kaçvaha hanedanını, Babürlerle kurulan ittifakı, Raca Man Singh’i, kalenin avlularını ve saraylarını, Şiş Mahal’i, Jaigarh Kalesi’ni ve Jaipur’un kuruluşunu ele alacağız.

Racputlar ve Rajasthan

Rajasthan, “kralların ülkesi” anlamına gelir ve Hindistan’ın kuzeybatısında, Thar Çölü’nün kenarında yer alan geniş bir bölgedir. Bu bölge, yüzyıllar boyunca Racput adı verilen savaşçı hanedanların yönettiği çok sayıda krallığa ev sahipliği yaptı. “Racput”, Sanskritçede “kralın oğlu” anlamına gelen “racaputra” kelimesinden türemiştir. Racputlar, Hint toplumunun savaşçı sınıfına mensup olduklarını kabul eden ve kendi soylarını güneşe, aya ya da ateşe dayandıran hanedanlardan oluşuyordu.

Racputlar, cesaretleri, onur anlayışları ve savaşçı gelenekleriyle ünlüdür. Racput tarihi, kuşatmalara karşı son nefese kadar direnen savaşçıların ve onurları için her şeyi feda eden hükümdarların destansı hikâyeleriyle doludur. Bu hikâyeler, Rajasthan’ın halk şarkılarında, şiirlerinde ve resimlerinde yüzyıllar boyunca yaşatılmıştır.

Rajasthan, dünyanın en etkileyici kale mirasına sahip bölgelerinden biridir. Bölgenin tepelerinde ve çöllerinde, Racput hükümdarlarının inşa ettiği yüzlerce kale bulunur. Bu kalelerden altısı, 2013’te “Rajasthan Tepe Kaleleri” adıyla birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Bu altı kale; Amber, Çittorgarh, Kumbhalgarh, Ranthambore, Gagron ve Jaisalmer kaleleridir. Bu kaleler, Racput askeri mimarisinin farklı örneklerini temsil eder.

Kaçvaha Hanedanı ve Amer

Amer, Kaçvaha Racput hanedanının yüzyıllar boyunca başkentiydi. Kaçvahalar, soylarını Hint destanı Ramayana’nın kahramanı Rama’nın oğlu Kuşa’ya dayandırır. Hanedanın Amer’e ne zaman yerleştiği konusunda farklı görüşler bulunur. Geleneksel anlatılara göre, Kaçvahalar 10. ve 11. yüzyıllarda bölgeye gelmiş ve Amer’i, daha önce bölgeyi yöneten Mina kabilesinden almışlardır. Bu anlatıların tarihî ayrıntıları tartışmalıdır.

Amer’in adının, Hindu tanrısı Şiva’nın bir adı olan “Ambikeşvara”dan ya da tanrıça Amba’dan geldiği düşünülür. Kentin ve kalenin adı, farklı kaynaklarda “Amer” ve “Amber” olarak geçer; her iki ad da günümüzde kullanılmaktadır. Amer’in eski kenti, kalenin bulunduğu tepenin eteğinde ve vadinin içinde gelişmişti. Bu eski kentin tapınakları, kuyuları ve evleri bugün de görülebilir.

Kaçvahalar, 16. yüzyıla kadar Rajasthan’ın görece küçük krallıklarından biriydi. Bölgenin en güçlü Racput krallıkları, Mevar ve Marvar gibi krallıklardı. Ancak 16. yüzyılın ortalarında Kaçvahaların Babürlerle kurduğu ittifak, hanedanın kaderini tamamen değiştirdi ve Amer’i Rajasthan’ın en güçlü ve en zengin krallıklarından biri hâline getirdi.

Babürlerle İttifak

1562’de Amer hükümdarı Raca Bharmal, Babür İmparatoru Ekber ile bir ittifak kurdu. Bu ittifakın bir parçası olarak, Bharmal’ın kızı Ekber ile evlendi. Bu evlilik, Babür İmparatorluğu ile Racput hanedanları arasındaki ilişkilerde bir dönüm noktası oldu. Bharmal’ın kızı, sonradan Babür İmparatoru Cihangir’in annesi oldu ve “Meryemüzzaman” unvanıyla anıldı. Bu evlilik, Ekber’in Racputlarla kurduğu ittifak politikasının ilk ve en önemli adımlarından biriydi.

Kaçvahaların Babürlerle kurduğu ittifak, hanedana büyük avantajlar sağladı. Kaçvaha prensleri, Babür ordusunda yüksek rütbeli komutanlar olarak görev aldı ve imparatorluğun en önemli seferlerine katıldı. Bu hizmetlerinin karşılığında, geniş topraklar ve zenginlikler elde ettiler. Babür sarayında edindikleri deneyim ve zevk, Amer’deki saray mimarisine de yansıdı.

Ancak bu ittifak, tüm Racputlar tarafından olumlu karşılanmadı. Mevar’ın hükümdarları, özellikle Rana Pratap, Babürlere boyun eğmeyi reddederek uzun bir direniş sürdürdü. 1576’da yapılan Haldighati Savaşı’nda, Babür ordusu ile Rana Pratap’ın ordusu karşı karşıya geldi. İlginçtir ki, bu savaşta Babür ordusuna Amer’in prensi Man Singh komuta ediyordu. Bu durum, Racputlar arasında Babürlerle ittifak konusundaki derin bölünmeyi gösterir. Rana Pratap, bugün Racput direnişinin ve bağımsızlığının simgesi olarak anılır.

Raca Man Singh ve Kalenin İnşası

Amber Kalesi’nin bugün gördüğümüz görkemli sarayları, büyük ölçüde Raca Man Singh I’in eseridir. Man Singh, 1589’dan 1614’e kadar Amer’i yönetti ve aynı zamanda Babür İmparatorluğu’nun en önemli komutanlarından biri oldu. Man Singh, Ekber’in sarayındaki “Dokuz Mücevher” arasında sayılır ve Ekber’in en güvendiği komutanlardan biriydi. Bengal, Bihar, Kabil ve Dekken gibi imparatorluğun farklı bölgelerinde valilik yaptı ve önemli seferleri yönetti.

Man Singh, 1592 civarında, Amer’deki eski kalenin yerinde yeni bir saray-kale inşa etmeye başladı. Bu saray, kırmızı kumtaşı ve beyaz mermerden yapılmıştı ve Racput mimarisinin geleneksel unsurlarını Babür sarayının estetiğiyle birleştiriyordu. Man Singh’in inşa ettiği bölümler, kalenin en eski ve en geniş bölümlerini oluşturur. Daha sonraki hükümdarlar, özellikle 17. yüzyılda Mirza Raca Jai Singh I, kaleyi genişletti ve yeni saraylar ekledi.

Kaçvaha Prensleri Babür Seferlerinde

Kaçvaha hanedanının prensleri, Babür İmparatorluğu’nun en önemli seferlerinde komutan olarak görev aldı. Raca Man Singh, Ekber’in ordularıyla Afganistan’dan Bengal’e kadar geniş bir coğrafyada savaştı. Man Singh, Kabil valiliği sırasında, imparatorluğun kuzeybatı sınırını Afgan kabilelerine karşı savundu. Bengal ve Bihar valiliği sırasında ise, bölgedeki Afgan beylerinin direnişini kırdı ve Babür yönetimini sağlamlaştırdı. Man Singh’in Bengal’de inşa ettirdiği yapılar ve tapınaklar, onun bu bölgedeki etkisinin izlerini taşır.

17. yüzyılda Mirza Raca Jai Singh I, Babür İmparatorları Şah Cihan ve Evrengzib döneminde önemli görevler üstlendi. Jai Singh I’in en ünlü başarılarından biri, 1665’te Maratha önderi Şivaji’yi Purandar Antlaşması’nı imzalamaya ikna etmesidir. Bu antlaşma sonucunda Şivaji, Agra’ya, Evrengzib’in sarayına gitmeyi kabul etti; ancak daha önce Agra Kalesi yazımızda anlattığımız gibi, bu ziyaret Şivaji’nin ev hapsine alınması ve ardından kaçmasıyla sonuçlandı. Jai Singh I’in “Mirza Raca” unvanı, Babür sarayında Racput ve Fars geleneklerinin nasıl iç içe geçtiğini gösterir.

Kaçvaha prenslerinin Babür seferlerinden getirdiği ganimetler ve zenginlikler, Amber Kalesi’nin saraylarının inşasında ve süslenmesinde önemli bir rol oynadı. Kalenin bazı süsleme unsurlarının, prenslerin imparatorluğun farklı bölgelerinde gördükleri sanat eserlerinden ve getirdikleri ustalardan etkilendiği düşünülür.

Kalenin Avluları ve Kapıları

Amber Kalesi, tepenin yamacına kademeli olarak yerleştirilmiş dört ana avlu etrafında düzenlenmiştir. Her avlu, farklı bir işleve sahipti ve kalenin içine ilerledikçe avlular daha özel ve daha görkemli hâle gelir. Bu düzen, ziyaretçinin halka açık alanlardan imparatorluk ailesinin özel yaşam alanlarına doğru adım adım ilerlemesini sağlar.

Kalenin ana girişi, doğu tarafındaki “Suraj Pol”, yani “Güneş Kapısı”dır. Bu kapı, adını doğan güneşe bakmasından alır ve eski dönemlerde kraliyet alaylarının ve önemli konukların kaleye girdiği kapıydı. Güneş Kapısı’ndan girildiğinde, kalenin ilk ve en büyük avlusu olan “Celeb Çevk”e ulaşılır. Bu geniş avlu, askerlerin toplandığı, geçit törenlerinin yapıldığı ve zaferlerin kutlandığı yerdi. Avlunun adı, Arapça kökenli “celeb” kelimesinden gelir ve askerlerin toplandığı yer anlamını taşır.

Kalenin batı tarafında ise, “Çand Pol”, yani “Ay Kapısı” yer alır. Bu kapı, halkın kaleye girmek için kullandığı kapıydı. Celeb Çevk’ün bir köşesinde, “Şila Devi Tapınağı” bulunur. Bu tapınak, Kaçvaha hanedanının koruyucu tanrıçası olarak kabul edilen Şila Devi’ye adanmıştır. Tapınağın kapıları gümüşle kaplıdır ve tapınaktaki tanrıça heykelinin, Man Singh tarafından Bengal seferinden getirildiği anlatılır.

Divan-ı Âm ve Ganeş Kapısı

Celeb Çevk’ten geniş bir merdivenle yukarı çıkıldığında, ikinci avluya ulaşılır. Bu avluda, “Divan-ı Âm”, yani “Halka Açık Divan” yer alır. Bu açık salon, çift sıra halinde dizilmiş sütunların taşıdığı bir çatıyla örtülüdür. Sütunlar, kırmızı kumtaşı ve mermerden yapılmıştır ve sütun başlıkları, fil başı biçiminde oyulmuş konsollarla süslenmiştir. Divan-ı Âm, Delhi ve Agra’daki Babür divanlarına benzer bir işleve sahipti: raca burada halkı kabul ediyor ve devlet işlerini yürütüyordu.

İkinci avludan üçüncü avluya geçiş, kalenin en görkemli kapılarından biri olan “Ganeş Pol”, yani “Ganeş Kapısı” ile sağlanır. Bu kapı, 17. yüzyılda Mirza Raca Jai Singh I tarafından inşa ettirilmiştir ve adını, kapının üzerinde tasvir edilen fil başlı Hindu tanrısı Ganeş’ten alır. Ganeş, Hindu inancında engelleri kaldıran ve yeni başlangıçların tanrısı olarak kabul edilir; bu nedenle kapının üzerinde yer alması anlamlıdır.

Ganeş Kapısı’nın cephesi, renkli fresk ve mozaik süslemelerle kaplıdır. Bu süslemelerde, çiçekler, geometrik desenler ve arabesk motifler yer alır. Kapının üst kısmında, kraliyet ailesinin kadınlarının aşağıdaki avlulardaki olayları görülmeden izleyebildiği kafesli pencereler bulunur. Bu kafesli pencereler, Racput ve Babür saraylarında yaygın olarak kullanılan “cali” adı verilen taş oyma kafeslerdir.

Şiş Mahal ve Suk Nivas

Ganeş Kapısı’ndan geçildiğinde, kalenin üçüncü avlusu olan ve racanın özel dairelerinin bulunduğu bölüme ulaşılır. Bu avlunun ortasında, Babür tarzında düzenlenmiş bir bahçe yer alır. Bahçenin bir tarafında, kalenin en ünlü yapısı olan “Jai Mandir” ya da yaygın adıyla “Şiş Mahal”, yani “Ayna Sarayı” bulunur.

Şiş Mahal, duvarları ve tavanı binlerce küçük aynayla ve renkli camla kaplı bir salondur. Bu aynalar, Belçika’dan getirildiği belirtilen camlardan yapılmış ve alçı içine yerleştirilmiştir; ancak camların kökeni konusunda farklı görüşler bulunur. Şiş Mahal’in en büyüleyici özelliği, karanlıkta yakılan tek bir mumun ışığının binlerce aynada yansıyarak salonu yıldızlı bir gökyüzü gibi aydınlatmasıdır. Bu nedenle Şiş Mahal’in, racanın eşinin açık havada uyumak isteyip geleneklerin buna izin vermemesi üzerine, içeride bir yıldızlı gökyüzü yaratmak için yapıldığına dair romantik bir efsane anlatılır.

Şiş Mahal’in karşısında, “Suk Nivas”, yani “Mutluluk Konutu” adı verilen bir yapı bulunur. Bu yapı, Rajasthan’ın sıcak yaz aylarında serinlemek için tasarlanmıştı. Suk Nivas’ın içinden, mermer bir kanal boyunca su akıtılıyordu. Bu su, rüzgârla birleşerek salonu serinletiyor ve doğal bir klima işlevi görüyordu. Yapının sandal ağacından yapılmış ve fildişi kakmalarla süslenmiş kapıları, Racput zanaatkârlığının güzel örnekleridir.

Üçüncü avlunun bahçesi, Babür bahçe geleneğinden esinlenmiş bir çarbağ düzenine sahiptir. Bahçenin geometrik desenleri ve su kanalları, Şiş Mahal ile Suk Nivas arasındaki alanı süsler. Bu bahçe, Racput sarayının Babür estetiğini nasıl benimsediğinin açık bir örneğidir.

Man Singh Sarayı ve Zenana

Kalenin en üst ve en eski bölümü, dördüncü avluda yer alan Man Singh Sarayı’dır. Bu saray, Raca Man Singh I tarafından inşa edilen ilk yapılardan biridir ve kalenin en yüksek noktasında bulunur. Sarayın etrafında, kraliyet ailesinin kadınlarının yaşadığı “zenana” bölümü yer alır. Zenana, Hindistan’daki Müslüman saraylarındaki haremin Racput saraylarındaki karşılığıdır.

Zenananın ortasında, bir avlu ve bu avlunun ortasında kubbeli bir köşk bulunur. Avlunun çevresinde, racanın eşlerinin her birine ayrılmış odalar sıralanır. Geleneğe göre Man Singh’in on iki eşi bulunuyordu ve her birinin odası, ortak bir koridorla racanın odasına bağlanıyordu. Bu düzen sayesinde raca, diğer eşlerin haberi olmadan istediği eşin odasına gidebiliyordu. Bu anlatının ayrıntıları, rehberler tarafından sıkça aktarılsa da, tarihî kaynaklarla doğrulanması güçtür.

Man Singh Sarayı’nın mimarisi, kalenin diğer bölümlerine göre daha sade ve daha geleneksel Racput tarzındadır. Sarayın odaları, kalın duvarları ve küçük pencereleriyle, savaş zamanlarında güvenli bir sığınak olarak da tasarlanmıştı. Sarayın terasından, Maota Gölü’nün, aşağıdaki eski Amer kentinin ve çevredeki tepelerin üzerindeki surların muhteşem bir manzarası görülür.

Racput Saray Hayatı

Amber Kalesi’nin sarayları, Racput kraliyet ailesinin gündelik yaşamının geçtiği mekânlardı. Racput saray hayatı, katı geleneklere ve protokollere göre düzenleniyordu. Racanın günü, sabah dualarıyla başlar, ardından Divan-ı Âm’da halkın kabulü ve devlet işleriyle devam ederdi. Öğleden sonraları, racanın danışmanlarıyla toplantılar yapılır, akşamları ise saray eğlenceleri, müzik ve dans gösterileri düzenlenirdi.

Racput saraylarında, kraliyet ailesinin kadınları zenana bölümünde, dış dünyadan ayrı bir yaşam sürerdi. “Purdah” adı verilen bu gelenek, kadınların yabancı erkeklerin gözünden uzak tutulmasını gerektiriyordu. Ancak zenana, yalnızca kapalı bir yaşam alanı değil, aynı zamanda kendi içinde canlı bir sosyal ve kültürel dünyaydı. Kraliyet kadınları, sanat, müzik ve edebiyatla ilgileniyor, dinî törenleri düzenliyor ve zaman zaman siyasi kararlarda etkili oluyordu. Ganeş Kapısı’nın üzerindeki kafesli pencereler ve sarayın farklı bölümlerindeki “cali” adı verilen taş kafesler, kraliyet kadınlarının dışarıdaki olayları görülmeden izleyebilmesini sağlıyordu.

Racput saray kültürünün önemli bir parçası da, “Rajput minyatür resim” geleneğiydi. Bu resimler, Hindu destanlarından, aşk hikâyelerinden, saray yaşamından ve av sahnelerinden konular işliyordu. Racput minyatürleri, Babür minyatür sanatından etkilenmekle birlikte, daha canlı renkleri, daha stilize figürleri ve dinî temalarıyla kendine özgü bir üslup geliştirmişti. Amer ve Jaipur, bu resim geleneğinin önemli merkezlerinden biriydi.

Racput saraylarında bayramlar ve festivaller de büyük bir coşkuyla kutlanırdı. Renklerin bayramı Holi, ışıkların bayramı Divali ve Racput kadınlarının kutladığı Teej gibi bayramlar, sarayın avlularında görkemli törenlerle kutlanırdı. Bu bayramların bazıları, bugün de Jaipur’da geleneksel biçimde kutlanmaktadır ve kentin en renkli etkinlikleri arasında yer alır.

Tepelerdeki Surlar ve Savunma Sistemi

Amber Kalesi’nin savunması, yalnızca sarayın kendi surlarıyla sınırlı değildi. Kalenin çevresindeki tepelerin sırtları boyunca, kilometrelerce uzanan bir sur sistemi inşa edilmişti. Bu surlar, Amer vadisini ve eski kenti çevreleyerek, tüm bölgeyi büyük bir savunma alanına dönüştürüyordu. Tepelerin üzerinde yükselen bu surlar, uzaktan bakıldığında Çin Seddi’ni andıran etkileyici bir görüntü oluşturur.

Bu sur sisteminin en önemli noktaları, Amber Kalesi’nin üzerindeki Jaigarh Kalesi ve vadinin diğer tarafındaki Nahargarh Kalesi’dir. Nahargarh Kalesi, Jaipur’un kuruluşundan sonra, 1734’te Sawai Jai Singh II tarafından yeni başkenti korumak amacıyla inşa ettirilmiştir. Bu üç kale, birlikte Jaipur ve Amer bölgesini koruyan bir savunma üçgeni oluşturuyordu. Nahargarh’ın surlarından, Jaipur kentinin geniş bir panoraması görülebilir ve kale, özellikle gün batımı manzarasıyla ünlüdür.

Amber Kalesi’nin kendi savunma düzeni de dikkat çekicidir. Kaleye çıkan yol, dik ve dönemeçlidir; bu yol, saldırganların kaleye yaklaşmasını zorlaştırır. Kalenin kapıları, birbirini izleyen avlulara açılır ve her avlu, bir sonrakine geçmek için ayrı bir savunma hattı oluşturur. Bu kademeli düzen, saldırganların kalenin içine ilerledikçe daha güçlü bir dirençle karşılaşmasını sağlıyordu. Ancak Kaçvahaların Babürlerle kurduğu ittifak sayesinde, Amber Kalesi tarihinde büyük bir kuşatmaya maruz kalmamıştır.

Bu üç kaleyi aynı gün ziyaret etmek mümkündür. Sabah Amber Kalesi’ni gezdikten sonra, öğle saatlerinde Jaigarh Kalesi’ne çıkmak ve akşamüstü Nahargarh Kalesi’ne giderek Jaipur üzerinde batan güneşi izlemek, Rajasthan’ın kale mirasını tek bir günde deneyimlemek için mükemmel bir rota oluşturur. Bu rota, aynı zamanda Kaçvaha hanedanının Amer’den Jaipur’a uzanan tarihini adım adım takip etmeyi sağlar. Her üç kalenin de farklı bir dönemi ve farklı bir işlevi temsil ettiğini görmek, ziyaretçiye Racput kale mimarisinin gelişimi hakkında bütünlüklü bir bakış sunar. Bu rota için bir araç kiralamak ya da bir tur şirketiyle anlaşmak, kaleler arasındaki dik ve dolambaçlı yollar nedeniyle önerilir.

Kalelerin arasındaki yollarda, tepelerin yamaçlarına tünemiş maymunlar ve tepelerden süzülen kartallar, yolculuğa doğal bir renk katar. Özellikle yağmur mevsiminden sonra, tepelerin yeşile bürünmesiyle bu rota daha da güzelleşir.

Bu doğal güzellikler, tarihî yapılarla birleştiğinde Amer ve çevresini Rajasthan’ın en keyifli gezi bölgelerinden biri hâline getirir.

Bölgeyi gezerken yanınızda su ve şapka bulundurmayı unutmayın.

Yaz aylarında sıcaklık çok yükselebilir.

Jaigarh Kalesi ve Jaivana Topu

Amber Kalesi’nin hemen üzerinde, “Kartal Tepesi” anlamına gelen “Çil ka Tola” adlı tepenin doruğunda, Jaigarh Kalesi yer alır. Jaigarh, 18. yüzyılın başlarında Sawai Jai Singh II tarafından, Amber Kalesi’ni ve bölgeyi korumak amacıyla inşa ettirilmiştir. Amber ve Jaigarh kaleleri, birbirine yeraltı geçitleriyle bağlıdır; bu geçitler, savaş zamanında kraliyet ailesinin Amber’den Jaigarh’a güvenle kaçabilmesi için yapılmıştı.

Jaigarh Kalesi’nin en ünlü eseri, “Jaivana” adı verilen devasa bir toptur. 1720 civarında kalenin içindeki dökümhanede yapıldığı belirtilen bu top, tekerlekli toplar arasında dünyanın en büyüklerinden biri olarak tanıtılır. Topun namlusunun uzunluğunun yaklaşık 6 metre olduğu belirtilir. Topun yalnızca bir kez, deneme amacıyla ateşlendiği ve güllesinin kilometrelerce uzağa düştüğüne dair anlatılar vardır; bu anlatıların ayrıntıları doğrulanamamıştır.

Jaigarh Kalesi, Kaçvaha hanedanının hazinesinin saklandığı yer olarak da bilinir. Kalenin içindeki su depolarının altında, büyük bir hazinenin saklandığına dair efsaneler yüzyıllar boyunca anlatılmıştır. 1970’lerde Hindistan hükümeti, bu efsaneler üzerine kalede kapsamlı bir arama yapmış; ancak resmî açıklamalara göre herhangi bir hazine bulunamamıştır. Bu olay, Hindistan’da uzun süre tartışma konusu olmuştur.

Maota Gölü ve Dil-i Aram Bahçesi

Amber Kalesi’nin eteğinde, kalenin sarı surlarını yansıtan Maota Gölü yer alır. Bu göl, kalenin ve Amer kentinin başlıca su kaynaklarından biriydi. Gölün suları, kalenin saraylarına, bahçelerine ve hamamlarına, karmaşık bir su taşıma sistemi aracılığıyla ulaştırılıyordu. Bu sistemde, gölden alınan su, hayvanların döndürdüğü çarklar ve kanallar yardımıyla tepenin yukarısındaki saraylara kadar çıkarılıyordu.

Maota Gölü’nün ortasında, “Kesar Kyari” adı verilen bir bahçe bulunur. Bu bahçe, yıldız biçimli geometrik bölümlerden oluşur ve bir zamanlar safran yetiştirmek için kullanıldığı anlatılır. Bahçenin yanında, “Dil-i Aram” adı verilen ve Farsça “gönül dinlendiren” anlamına gelen bir başka bahçe yer alır. Dil-i Aram Bahçesi, Babür tarzında düzenlenmiş bir bahçedir ve bugün içinde küçük bir arkeoloji müzesi bulunur.

Maota Gölü’nün kıyısından Amber Kalesi’ne bakan manzara, özellikle sabah erken saatlerde ve akşamüstü son derece etkileyicidir. Kalenin sarı ve pembe surlarının gölün sakin sularına yansıması, Rajasthan’ın en çok fotoğraflanan manzaralarından birini oluşturur. Kurak mevsimlerde gölün su seviyesi önemli ölçüde düşebilir; bu nedenle manzaranın en güzel hâlini görmek için muson sonrası dönem tercih edilebilir.

Amer’in Eski Kenti ve Tapınakları

Amber Kalesi’nin eteğindeki vadide, Kaçvaha hanedanının eski başkenti Amer’in kalıntıları yer alır. Bu eski kentte, farklı dönemlere ait çok sayıda tapınak, kuyu, saray ve konut bulunur. Kentin en önemli yapılarından biri, 16. yüzyılda inşa edilen Jagat Şiromani Tapınağı’dır. Bu tapınak, Hindu tanrısı Krişna’ya adanmıştır ve Man Singh’in eşi tarafından, ölen oğulları anısına yaptırıldığı belirtilir. Tapınağın beyaz mermerden yapılmış girişi ve zengin oymalı süslemeleri, Racput tapınak mimarisinin güzel örnekleridir.

Eski kentin bir diğer ilginç yapısı, “Panna Mina ka Kund” adı verilen basamaklı kuyudur. Basamaklı kuyular, Rajasthan’ın kurak ikliminde yağmur suyunu toplamak ve saklamak için geliştirilmiş geleneksel yapılardır. Bu kuyuların dört tarafında, simetrik olarak düzenlenmiş çapraz merdivenler bulunur ve bu merdivenler, kuyuya ilginç bir geometrik görünüm kazandırır. Panna Mina ka Kund, bugün Amer’i ziyaret edenlerin en sevdiği fotoğraf noktalarından biridir.

Eski Amer kenti, Jaipur’un kurulmasından sonra büyük ölçüde terk edilmiş; ancak tapınakların ve bazı yapıların kullanımı devam etmiştir. Bugün eski kentin dar sokaklarında dolaşmak, kalenin kalabalığından uzak, sakin ve otantik bir deneyim sunar.

Racput Mimarisi ve Babür Etkisi

Amber Kalesi, Racput ve Babür mimari geleneklerinin kaynaşmasının en güzel örneklerinden biridir. Racput mimarisi, savunmaya yönelik güçlü surları, tepelerin üzerinde yükselen konumları, çok katlı sarayları ve zengin oymalı süslemeleriyle tanınır. Racput saraylarında, “çhatri” adı verilen kubbeli köşkler, “carokha” adı verilen çıkıntılı balkonlar ve kafesli pencereler gibi karakteristik unsurlar bulunur.

Babür mimarisi ise, simetrik düzeni, çarbağ bahçeleri, beyaz mermer kullanımı, değerli taş kakmaları ve çok dilimli kemerleriyle tanınır. Amber Kalesi’nde, bu iki gelenek ustaca birleştirilmiştir. Kalenin dış görünümü, güçlü surları ve tepedeki konumuyla Racput kale geleneğini yansıtırken, iç sarayları, bahçeleri ve süslemeleri Babür sarayının estetiğini taşır.

Bu kaynaşma, Kaçvaha prenslerinin Babür sarayında edindikleri deneyimin bir sonucudur. Man Singh ve Jai Singh gibi hükümdarlar, Delhi ve Agra’daki Babür saraylarını yakından tanıyordu ve kendi saraylarında bu estetiği yeniden yarattılar. Amber Kalesi’nin bu sentezi, sonraki dönemlerde Rajasthan’ın diğer saraylarının da mimarisini etkiledi.

Rajasthan’ın Tepe Kaleleri

Amber Kalesi, 2013’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınan “Rajasthan Tepe Kaleleri” grubunun bir parçasıdır. Bu grubun diğer kaleleri de, Racput askeri mimarisinin farklı yönlerini temsil eder ve her biri ayrı bir ziyarete değer. Bunların en ünlüsü, Çittorgarh Kalesi’dir. Hindistan’ın en büyük kalelerinden biri olan Çittorgarh, Mevar Krallığı’nın eski başkentiydi ve Racput tarihinin en trajik kuşatmalarına sahne oldu. Kale, 14. ve 16. yüzyıllar arasında üç büyük kuşatma yaşadı ve her birinde savunmacılar, düşmana teslim olmak yerine son bir hücumla savaşa atıldı.

Kumbhalgarh Kalesi ise, 15. yüzyılda Mevar Hükümdarı Rana Kumbha tarafından inşa ettirilmiştir. Kalenin dağların sırtları boyunca uzanan surlarının toplam uzunluğunun 36 kilometreyi aştığı belirtilir ve bu surlar, zaman zaman “Hindistan Seddi” olarak anılır. Kumbhalgarh, Babürlere karşı direnişin simgesi olan Rana Pratap’ın doğduğu yer olarak da bilinir.

Ranthambore Kalesi, bugün kaplanlarıyla ünlü bir milli parkın içinde yer alır. Gagron Kalesi, üç tarafı nehirlerle çevrili bir su kalesidir. Jaisalmer Kalesi ise, Thar Çölü’nün ortasında, sarı kumtaşından yapılmış ve içinde hâlâ insanların yaşadığı ender “yaşayan kalelerden” biridir. Gün batımında altın rengine bürünen bu kale, “Altın Kale” olarak da anılır. Bu kaleler, Amber ile birlikte, Rajasthan’ı dünyanın en zengin kale mirasına sahip bölgelerinden biri yapar.

Kalede Bir Gezi Rotası

Amber Kalesi’ni gezmek için en iyi yol, sabah erken saatlerde, kalabalık başlamadan önce gelmektir. Ziyaretçiler, genellikle Suraj Pol’den ya da yakındaki girişlerden Celeb Çevk’e ulaşır. Celeb Çevk’te Şila Devi Tapınağı’nı gördükten sonra, merdivenlerle ikinci avluya çıkılır ve Divan-ı Âm’ın sütunlu salonu gezilir.

Ardından Ganeş Pol’un renkli cephesini inceledikten sonra, üçüncü avluya geçilir. Bu avluda, Şiş Mahal’in ayna süslemelerini ve Suk Nivas’ı görmek için zaman ayırmak önerilir. Şiş Mahal’in içine girmek koruma nedeniyle sınırlandırılmış olabilir; ancak dışarıdan bile ayna süslemelerinin parıltısı etkileyicidir. Son olarak, dördüncü avludaki Man Singh Sarayı’na ve zenana bölümüne çıkılır. Sarayın terasından Maota Gölü’nün ve çevredeki tepelerin manzarasını izlemek, gezinin en güzel anlarından biridir.

Kaleyi gezdikten sonra, yeraltı geçitlerinden ya da yoldan Jaigarh Kalesi’ne çıkarak Jaivana topunu görmek ve tepenin doruğundan Amber Kalesi’ni yukarıdan izlemek mümkündür. Öğleden sonra ise, eski Amer kentinin tapınaklarını ve Panna Mina ka Kund basamaklı kuyusunu ziyaret etmek, günü tamamlamak için iyi bir seçenektir.

Jaipur’un El Sanatları ve Kültürü

Jaipur ve Amer, Rajasthan’ın zengin el sanatları geleneğinin merkezlerinden biridir. Kentin çarşılarında, değerli ve yarı değerli taşlar, mücevherler, blok baskılı kumaşlar, mavi seramikler, kilimler ve deri ürünler satılır. Jaipur, özellikle değerli taş işçiliğiyle ünlüdür ve dünyanın en önemli zümrüt kesim ve ticaret merkezlerinden biri olarak kabul edilir. Kentin “Johari Bazar” adı verilen çarşısı, kuyumcularıyla tanınır.

Jaipur’un mavi seramikleri, “Jaipur mavisi” olarak bilinir ve İran ve Orta Asya kökenli bir tekniğin Hindistan’daki yorumudur. Bu seramiklerin, Babürler aracılığıyla Hindistan’a geldiği ve Jaipur’da yeniden canlandırıldığı belirtilir. Turkuaz ve kobalt mavisi renkleri ve çiçek motifleriyle, Türk okurlara İznik çinilerini hatırlatabilir; bu benzerlik, İslam dünyasının farklı bölgeleri arasındaki ortak sanat mirasının bir yansımasıdır.

Rajasthan mutfağı da kendine özgü lezzetlere sahiptir. Çölün kurak koşullarına uyum sağlayan bu mutfakta, uzun süre saklanabilen yemekler ve baharatlı tatlar ön plandadır. Bölgenin en ünlü yemeği, buğday hamurundan yapılan ve mercimek ile şekerli bir tatlıyla servis edilen “dal baati çurma”dır. Rajasthan’ın tatlıları da son derece zengindir ve süt, şeker ve kuruyemişlerle hazırlanır.

Jaipur’un Kuruluşu

18. yüzyılın başlarında, Kaçvaha hanedanının en ünlü hükümdarlarından biri olan Sawai Jai Singh II, tahta çıktı. Jai Singh, astronomi, matematik ve mimariye büyük ilgi duyan, son derece bilgili bir hükümdardı. Babür İmparatoru Evrengzib, genç Jai Singh’in zekâsından etkilenerek ona “Sawai”, yani “bir çeyrek fazla” ya da “diğerlerinden üstün” anlamına gelen unvanı vermişti.

Amer’in dar vadisi, büyüyen nüfusa ve artan su ihtiyacına artık yetmiyordu. Bu nedenle Jai Singh, 1727’de yeni bir başkent kurmaya karar verdi. Yeni kent, Amer’in güneyindeki düz ovada, dönemin en ileri kent planlama ilkelerine göre tasarlandı. Kentin planlanmasında, Bengalli mimar Vidyadhar Bhattacharya’nın önemli bir rol oynadığı belirtilir. Kent, geniş caddeler ve düzenli bloklardan oluşan ızgara bir plana sahipti ve eski Hint mimari metinlerinin ilkelerine göre düzenlenmişti. Kente, kurucusunun adıyla Jaipur adı verildi.

Jaipur’un kurulmasıyla Amer, başkent olma özelliğini kaybetti ve kraliyet ailesi yeni kentteki Şehir Sarayı’na taşındı. Ancak Amber Kalesi, Kaçvaha hanedanının tarihî merkezi ve önemli bir dinî mekân olarak önemini korudu. Jai Singh, Jaipur’da ve Delhi, Ucceyn ve Varanasi gibi kentlerde “Jantar Mantar” adı verilen astronomik gözlemevleri de inşa ettirdi. Jaipur’daki Jantar Mantar, 2010’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.

Jaipur, 1876’da Galler Prensi’nin ziyareti onuruna kentin binalarının pembe renge boyanmasıyla “Pembe Şehir” lakabını kazandı. Bu gelenek bugün de sürdürülmektedir ve Jaipur’un eski kentinin binaları, yasal düzenlemelerle pembe renkte tutulmaktadır. Jaipur’un tarihî kenti, 2019’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Jaipur’un en ünlü yapılarından biri, kraliyet kadınlarının sokakları görülmeden izleyebilmesi için tasarlanmış, yüzlerce küçük pencereli cephesiyle tanınan “Hava Mahal”, yani “Rüzgâr Sarayı”dır.

Aşağıdaki videoda Amber Kalesi’ni ve saraylarını izleyebilirsiniz:

Ziyaret Bilgileri ve Konum

Amber Kalesi, Jaipur kent merkezinin yaklaşık 11 kilometre kuzeydoğusunda yer alır. Jaipur’dan kaleye taksiyle, otobüsle ya da tur araçlarıyla kolayca ulaşılabilir. Jaipur’a ise, Delhi’den trenle yaklaşık dört ila beş saatte, karayoluyla ise benzer bir sürede ulaşılır. Jaipur’un uluslararası havalimanı da bulunur. Delhi, Agra ve Jaipur, Hindistan turizminde “Altın Üçgen” olarak bilinen popüler bir rotayı oluşturur.

Kaleye ulaşmak için, Celeb Çevk’e çıkan yolu yürüyerek ya da araçla takip etmek mümkündür. Geçmişte, ziyaretçilerin fil sırtında kaleye çıkması popüler bir uygulamaydı; ancak bu uygulama, hayvan hakları savunucuları tarafından fillerin refahı açısından ciddi biçimde eleştirilmiştir. Ziyaretçilerin bu konuyu göz önünde bulundurarak yürüyerek ya da araçla çıkmayı tercih etmesi önerilir.

Kale, genellikle sabahtan akşama kadar ziyarete açıktır ve giriş için bilet gerekir. Akşam saatlerinde, kalede bir ses ve ışık gösterisi düzenlenir. Kaleyi gezmek için en az iki ila üç saat ayırmak önerilir. Jaipur’u ziyaret etmek için en uygun dönem, ekim ile mart arasındaki serin aylardır. Türk vatandaşlarının Hindistan’a seyahat için vize alması gerekir; elektronik vize imkânı bulunur.

Koordinatlar: 26.9855 K, 75.8513 D. Konumu haritada görmek için Google Haritalar’da Amber Kalesi bağlantısını kullanabilirsiniz.

Aynı Yolda Görülecek Diğer Kaleler

Amber Kalesi, Hindistan ve çevre ülkeler kaleleri dizimizin üçüncü durağıdır. Kaçvaha prenslerinin hizmet ettiği Babür imparatorlarının saray-kaleleri olan Delhi’deki Kızıl Kale ve Agra Kalesi, Amber’in mimarisini etkileyen Babür estetiğinin en önemli örnekleridir. Jaipur’dan batıya, Thar Çölü’ne doğru ilerleyenler, Rajasthan’ın en etkileyici kalelerinden biri olan Jodhpur’daki Mehrangarh Kalesi’ni görebilir.

Kuzeybatıda, Pakistan’daki Lahor Kalesi, Man Singh’in de hizmet ettiği Ekber’in bir dönem başkent olarak kullandığı kentin kalesidir. Dizimizin bu bölümünün son durağı ise, Hindistan’ın güneyindeki ada ülkesi Sri Lanka’da yer alan Sigiriya kaya kalesi olacaktır.

Amber Kalesi, Racput savaşçılarının güçlü surlarıyla Babür sarayının zarif estetiğini bir araya getiren eşsiz bir yapıdır. Şiş Mahal’in binlerce aynasında parıldayan ışık, Maota Gölü’ne yansıyan sarı surlar ve tepelerin üzerinde uzanan duvarlar, Rajasthan’ın kraliyet geçmişinin büyüleyici bir yansımasıdır.