Dağlık Karabağ Cumhuriyeti

Dağlık Karabağ Cumhuriyeti (Ermenice: Լեռնային Ղարաբաղ Հանրապետություն Lernayin Garabaği Hanrapetutyun; Artsah (Artsakh) Cumhuriyeti / Արցախը olarak da bilinir), de jure olarak Azerbaycan Cumhuriyeti’ne bağlı Dağlık Karabağ bölgesinde Ermenistan Cumhuriyeti’nin bölgeyi işgâlinden sonra 10 Aralık 1991’de halkoylamasıyla bağımsızlığı kabul edilen ve 6 Ocak 1992’de bağımsızlığı ilan edilen fakat Ermenistan dahil, hiçbir ülke veya uluslararası kuruluş tarafından bağımsızlığı tanınmayan[3] de facto cumhuriyet.

Tarih

1988’den önceki dönemler için Dağlık Karabağ#Tarih, Dağlık Ermenistan Cumhuriyeti, Dağlık Karabağ Özerk Oblastı maddelerine bakabilirsiniz.

Karabağ Sorunu

1988 yılın başında Ermeniler ve Azeriler arasındaki bir dizi kızıştırıcı saldırı ve misillemeleri başlamıştır. Perestroika ortamında Karabağ’daki Ermenilerin Azerbaycan rejimine karşı protestler başlamıştır. Fakat bu protest hareketi hızla siyasi örgütlenmeye dönüşmüş ve demokrasi ve ulusal egemenliğini kazanmayı amaçlayan anti-komünist geniş bir ififak olan Karabağ Komitesi oluşturulmuştur. 20 Şubat 1988’de Dağlık Karabağ Özerk Oblastı Ulusal Konseyi’nin Ermeni temsilcileri bölgenin Ermenistan ile birleşmesi için oyu kullanmışlardır. Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti resmî olarak buna yanıt vermemiştir. Fakat Ulusal Konseyi’ndeki hareketi Sumgayıt’ta 26[kaynak belirtilmeli] – 100’den fazla[4] Ermenileri öldürüldüğü katliama yol açmıştır. Ermenistan’ın Spitak kentinde ise Azeriler saldırılmışlardır. Pogromlar başlayınca çok sayıda Ermeniler ve Azeriler göç etmişlerdir.[4]

7 Aralık 1988’de Spitak civarında meydana gelen ve Ermenistan’ın kuzey kesimini tahrip eden depremin ardındaki karışık ortamda Sovyet yetkilileri Karabağ Komitesinin önderlerini tutuklayarak karşıtı hareketinin büyümesini engellemeye çalışmıştır.[4]

Ancak Ermeni milliyetçilerinin desteği olmadan Ermenistan’ı yönetmek için Ermenistan Komünist Partisi’nin giriştirği uygulamalar siyasi krizi kötüleştirmiştir. Mart 1989’da seçmenlerin çoğu, Sovyetler Birliği’nin Yüksek Halk Temsilciler Meclisi genel seçimini boykot etmiştir. Karabağ Komitesi üyelerinin serbest bırakılması için gösteriler düzenlenmiş ve Mayıs ayında yapılan Ermenistan Yüksek Sovyet’i seçiminde Ermeni seçmenleri Karabağ davasını destekleyen temsilcileri seçmişlerdir. Seçiminden sonra Karabağ Komitesi üyeleri tahliye edilmişlerdir.[4]

Mihail Gorbaçov Karabağ Sorunu’nu çözmek için Özel Yönetim Komitesi’ni kurmuş ve Dağlık Karabağ Özerk Oblastı’nın özerklik haklarının artırılmasını önermiştir.[4]

Haziran 1989’da Levon Ter-Petrosyan önderliğinde çok sayıda gayriresmî milliyetçi örgütleri birleştirilerek Bütün Ermeni Hareketi (Հայոց Համազգային Շարժում / Hayots Hamazgain Sharzhum) kurulmuş ve Ermenistan hükûmeti de resmen onaylamıştır. Hem Bütün Ermeni Hareketi hem de Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nde kurulan Azebaycan Halk Cephesi, Özel Yönetim Komitesi’nin kaldırılmasını istemiştir. Ermeniler bölgenin Ermenistan’ın bir parçası olması gerektiğini, radikal Azeriler ise Dağlık Karabağ Özerk Oblastı’nın özerkliğinin kaldırılmasını savunmuştur.[4]

Ağustos 1989’da Karabağ’daki Ermeniler kendi Ulusal Konseyi’ni seçmiş ve Dağlık Karabağ Özerk Oblastı’nın Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nden ayrılması ve Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’yle birleşmesini açıklamıştır.[4]

Eylül 1989’da Azerbaycan, o zamana kadar Ermenistan’ın diğer Sovyet Cumhuriyetlerinden yaptığı ithalatın %90’ı karşılamakta olan hayati yakıt ve besleme hatlarına karşı ekonomik ablukayı uygulamaya başlamıştır.[4]

Kasım 1989’da SSCB Yüksek Sovyeti Dağlık Karabağ Özerk Oblastı’nin özerkliğini kaldırılıp doğrudan Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ne bağlanmasına dair karar almıştır. Fakat Sovyetlerin politikası ters etki yaratmış ve Aralık 1989’da Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Yüksek Sovyetiyle Karabağ Ulusal Konseyi’nin ortak oturumu, Moskova’nın kararını geçersiz sayarak Dağlık Karabağ Özerk Oblastı’nın Ermenistan ile birleşmesini açıklamıştır.[4]

Ordu

Dağlık Karabağ Savunma Ordusu 15.000 – 20.000^[12] civarında subay ve erlerden oluşturulmaktadır. Personelleri, çoğunlukla Karabağ ve Azerbaycan’ın muhtemel yerlerinden gelen Ermeniler ile oluşturulmaktadır. Yüksek oranla Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri’nden aldıkları ganimet^{[kaynak belirtilmeli]} ve Sovyet Ordusu’nun bıraktığı silahlardan Kalaşnikov tüfeği, tank, ağır top ile iyi donatılmaktadır. Kayda değer miktarda Ermenistan’ın silah ve malzeme desteğini almaktadır. ^[13]

Demografi

2001 yılında Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’nin raporlarına göre ülke nüfusunun 95% Ermeni, diğer büyük etnik gruplar ise Süryaniler, Rumlar, ve Kürtlerdir.^[14] Mart 2007 tarihinde yerel hükûmet nüfusun 138.000 olduğunu belirtti. Ülke de yıllık doğum oranının 2200-2300 aralarında olduğu, 1999 senesine göre yaklaşık 1500 kişilik bir artış olduğu söylendi.

2000’e kadar, ülke sınırları içinde net göç olumsuz yönde oldu.^[15] 2007’nin ilk yarısında, 1,010 doğum ve 659 ölüm olduğu, 27 kişinin göç ettiği bildirildi.^[16]

Yaş gruplarına göre: 15.700 (0-6), 25.200 (7-17) 75.800 (18-59) ve 21.000 (60+)

Kent ve İllere (Tekil: Marz, Çoğul: Marzer) göre:

Ulaşım

Ulaşım sistemindeki sorunlar birkaç yıl içinde iyileştirilmeye başlandı: Kuzey ve Güney Karabağ otoyolu tek başına büyük oranda ulaşım sistemindeki sorunlarının çözülmesinde yardımcı oldu.

169 kilometrelik Hadrut-Stepanakert-Askeran-Martakert otoyolu, Karabağlılar için cankurtaran vazifesi gördü. Hayastan All-Armenian Foundation adlı kuruluş yolun inşa edilmesi için 25 milyon dolar para hibe etti.

Ermenistan’ın başkenti Erivan’dan, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’nin başkenti Stepanakert’e ulaşım yaklaşık 4 saat sürerken önceleri 8-9 saat sürmekteydi.

Eğitim

Dağlık Karabağ’ın eğitim sistemi siyasi sorunlar ve gerçekleşen çatışmalar yüzünden kötü durumdadır. Fakat Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’ne Ermenistan Cumhuriyeti’nden ve Ermeni diasporası’ndan gelen ciddi yardımlar ile çoğu okul yeniden inşa edildi. Cumhuriyet’te 200 yakın bölgede yaklaşık 250’ye yakın okul vardır. Öğrenci nüfusu tahminlere göre yaklaşık 20.000 kişidir, yarısından fazlası başkent Stepanakert şehrindedir.

Karabağ Devlet Üniversitesi, Ermenistan ve Dağlık Karabağ hükûmetinin ortak çabaları ile merkezi kampüsü Stepanakert kentinde olmak üzere açılış töreni 10 Mayıs 1992 tarihinde gerçekleşti ve hizmete girdi.

Erivan Üniversitesi ayrıca Stepanakert kentinde bir kampüs açmıştır.

Kültür

Sargis Baghdasaryan’ın eserlerinden “Biz Dağlarımızız” (Menq Enq Mer Sarere / Մենք ենք մեր սարերը) Stepanakert’te bulunmaktadır.^[18] Bu anıt de facto bağımsız Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’nin semboli olarak geniş ölçüde kabul edilmektedir. Süngertaşı kayasından yapılan yaşlı erkek ve kadın, Karabağ’ın dağ halkını temsil etmektedir. Doğu Ermenice’de “Nine ve Dede” (Tatik yev Papik / Տատիկ և Պապիկ) olarak da bilinen anıt, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’nin armasında belirgin bir şekilde kullanılmaktadır.

Artsakh State Museum is the historical museum of the Nagorno-Karabakh Republic. Located at 4 Sasunstsi David Street, in Stepanakert, the museum offers an assortment of ancient artifacts and Christian manuscripts. There’s also more modern items, from the 19th century to World War II and from events of the Karabakh Independence War.

Karabakh has its own brand of popular music. As Karabakh question became a pan-Armenian question, Karabakh music was further promoted worldwide.

Also as a result of the Karabakh conflict, there has also been a series of nationalistic songs done by Karabakh artists as well as artists from Republic of Armenia and the Armenian diaspora to rally support for Karabakh independence movement accompanied by footage of Karabakh military campaigns. These can be found abundantly in popular online sites such as YouTube etc, with some lively pro and anti-Karabakh discussions that these videos almost always generate.

İnanç

Gandzasar Manastırı (Գանձասար) is a historical monastery in Artsakh (Nagorno-Karabakh Republic). Another is Dadivank Manastırı (Դադիվանք) also Khutavank (Խութավանք} – Monastery on the Hill) that was built between the 9^th and 13^th century. The Nagorno Karabakh government’s aim is to include the Gandzasar Monastery into the directory of the UNESCO’s World Heritage Sites.

Ghazanchetsots Katedrali (built 1868-1888) (Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց Եկեղեցի), also known as the Cathedral of Christ the Savior and the Shushi Cathedral, is an Armenian church located in Shushi, Nagorno-Karabakh. It is the main cathedral and headquarters of the Armenian Apostolic Church’s “Diocese of Artsakh”.

Just uphill from the cathedral in Shushi is the Kanach Zham (Green Church in Armenian) built in 1847.

Amaras Manastırı (4th century AD) was a monastery was established by the foremost Armenian saint, St. Gregory the Enlightener, who baptized Armenia into the world’s first Christian state in 301 AD. Amaras also hosted the first school where St. Mesrop Mashtots, the inventor of the Armenian alphabet, taught the new script to pupils, in the fifth century. The Amaras Monastery’s location is in the Martuni District.

Tzitzernavank Manastırı (4th century AD) is the best preserved example of an Armenian basilica with three naves. The monastery is in the Qashatagh District.

St. Yeghishe Arakial Manastırı (5th-13th centuries) commemorating St. Yeghishe, the famous evangelizer of Armenia’s eastern lands. The church serves as a burial ground for the fifth century’s King Vachagan II the Pious, the most well-known representative of the Arranshahik line of east Armenian monarchs. The monastery is located in the Martakert District.

Dadivank Manastırı (13th century) is reportedly the largest Armenian monastery in the Caucasus. The western facade of Dadivank’s Memorial Cathedral bears one of the most extensive Armenian lapidary (inscribed-in-stone) texts. Dadivank is named after St. Dadi, a disciple of Apostle Thaddeus who preached Holy Gospel in Artsakh in the first century. St. Dadi’s tomb was discovered by archeologists in 2007. The monastery is in the Shahumian District.

G’Tichavank Manastırı (13th century) has design features shared with the architectural style of medieval Armenia’s capital city of Ani. The monastery is located in the Hadrut District.

Bri Yeghtze Manastırı (13th century) that centers on embedded khachkars, unique-to-Armenia stone memorials with engraved crosses. The monastery is located in the Martuni District.

Yerits Mankants Manastırı (17th century) (meaning “three infants” in Armenian) is known for hosting the seat of Artsakh’s rival clergy to that of the Holy See of Gandzasar. The monastery is located in the Martakert District.

Church of St. Nerses the Great, is located in the city of Martuni, Karabakh. It is dedicated to the famous Armenian Catholicos, St. Nerses the Great.