Ermenistan

Ermenistan (Ermenice: Hayastan, UFA: /hɑjɑsˈtɑn/, ya da resmî adıyla Ermenistan Cumhuriyeti (Ermenice: Hayastani Hanrapetut‘yun, UFA: /hɑjɑsˈtɑni hɑnɾɑpetuˈtʰjun/), Güney Kafkasya’da denize kıyısı olmayan bir ülkedir.

Daha önce Sovyetler Birliği’ne bağlı bir cumhuriyet iken 1991’de bağımsızlığını ilân etmiştir. Kuzeyinde Gürcistan, doğusunda Azerbaycan, güneyinde İran ve batısında Türkiye ve Azerbaycan’ın egemenliği altındaki Nahçıvan bölgesi bulunur. 2008 itibariyle nüfusu 3.230.100 kişidir. Başkenti ve en büyük şehri Erivan’dır; Gümrü, Vanadzor, Eçmiadzin ve Hrazdan da ülkenin diğer önemli şehirlerindendir.

Ermenistan bir Birleşmiş Milletler, Avrupa Konseyi, Bağımsız Devletler Topluluğu, Karadeniz Ekonomik İşbirliği, Dünya Ticaret Örgütü ve yaklaşık 30 tane daha örgütün üyesidir.

Ermenistan’ın Tarihi

Ermenistan adının tarihi

Bir coğrafi tanım olarak Arminiya veya Armaniya adına en erken Eski Fars (Pers) imparatoru I. Darius’un yak. MÖ 510 tarihli Bisutun Anıtı’nda rastlanır. MÖ 399 yılında bölgeyi gezerek ayrıntılı tasvirler yapan Yunanlı tarihçi Ksenofon’un eserinde ülke adı Armenia olarak geçer.

Strabon Coğrafya’sında (MS 1. yüzyıl) ve Roma İmparatorluğu’nun idari bölünümünde Armenia sınırları şöyle tanımlanır: Batıda Fırat nehri, güneyde Güneydoğu Toros sıradağları, güneydoğuda Hakkâri dağları ve Urmiye Gölü, kuzeydoğuda Sevan Gölü ve Karabağ, kuzeyde Çıldır Gölü ve Doğu Karadeniz Dağları. Ortaçağ Arap kaynaklarında aynı bölgenin adı Armaniyya veya Ermeniyye (Ar: أرمنية) olarak geçer. Eski Türkçe metinlerde Ermeniyye adına 15. yüzyıla kadar rastlanır.

Yüzyıllarca sadece tarihi bir isim olarak hatırlanan “Armenia/Ermenistan” adı, 19. yüzyılın milliyetçi politikaları döneminde tekrar güncel anlam kazanmıştır.
Çağdaş Ermenistan’ın doğuşu

Tarihi Ermenistan’ın bir kısmı olan bugünkü Ermenistan İran (Kaçar Hanedanı)’ın Revan Hanlığı (Erivan Hanlığı)ndan ibaretti. 1827’de Paskeviç yönetimindeki Rus ordusu tarafından fethedilmiş ve Kaçarlar 22 Şubat 1828 tarihli Türkmençay Antlaşması ile 4. Maddesi gereğince Revan Hanlığı üzerindeki hak talebinden vazgeçmşitir.[8][9] 21 Mart 1828’de reorganize edilen idari birime Ermeni Oblastı (Армянская область / Armyanskaya Oblast) adı verilmiştir.[10] Oblastın o tarihte %18 dolayında olan Ermeni nüfusu, Rus yönetimi tarafından davet edilen İran Ermenilerinin göçü sonucunda 20. yüzyıl başında %48 düzeyini bulmuştur. I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğundan mülteci olarak gelen Ermenilerle birlikte bu sayı %70’lere ulaşmıştır[kaynak belirtilmeli].

1850’da Erivan Guberniyası (Эриванская губернія / Erivanskaya Guberinya) kurulmuştur ve Guberniya 27.830 kilometre karelik bir alana sahipti. 1897’de yapılan nüfus sayımına göre Erivan Guberniyası’nın nüfusu 829.556 kişi olup toplam nüfusun % 56’sı Ermeni, % 37,5’i Tatar, % 5,5’i Kürt ve % 0,6’sı Rus’u etnik gruplardan ibaretti.[11]

1917 Devrimi’nden sonra Rus Devletinin çöküşü üzerine kurulan Transkafkasya Federasyonu 26 Mayıs 1918’de üç cumhuriyete bölündü[12] ve 28 Mayıs 1918’de Erivan’da Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti ilan edildi.[13] İkibuçuk yıl süren bağımsızlığı sırasında ekonomik, askeri ve siyasi krizlerle sarsılan cumhuriyet 1920 Kasım ayında Türk ve Sovyet ordularının eş zamanlı işgaline uğrayarak bağımsızlığını kaybetmiş ve 2 Aralık 1920’de Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti adıyla Sovyetler Birliği’ne katılmıştır[kaynak belirtilmeli].
Ermenistan Cumhuriyeti

Daha çok bilgi için: 1988 Spitak Depremi ve Karabağ Savaşı

Erivan’a giren 11. Kızıl Ordu askerleri (29 Kasım 1920).

Sovyetler Birliği’nin son döneminde, 7 Aralık 1988 tarihinde Leninakan (zamanımızda Gümrü) ve Spitak şehirlerinde 6,9 magnitüd büyüklüğünde bir sarsıntı yer aldı.[14] Bu deprem, şehirleri yıktı ve yaklaşık 25.000 kişinin hayatına mal oldu. Özellikle Sovyet ekonomisi için daha olumsuz bir tesadüf olamazdı; aynı zamanda Sovyet-Afgan Savaşı yer almakta idi ve iki sene önce Ukrayna SSC’nde yer alan Çernobil reaktör kazası, insanî ve ekolojik bir felaket olmasıyla birlikte çok büyük bir finansal sorun oldu. Şimdi Sovyet yetkililer, depremin etkilerinden kalkmak sorunu ile rastladı.[15]

Aynı senede Ermenistan Sovyet Cumhuriyeti ile Azerbaycan arasında, Dağlık Karabağ (Nagornıy Karabağ) bölgesi üzerinde anlaşmazlık çıktı. Azerbaycan’a ait fakat nüfus çoğunluğu Ermenilerden oluşan[16] bir özerk bölge olan Dağlık Karabağ Özerk Oblastı’nda Ermeniler ayaklanarak ayrı bir cumhuriyet ilan ettiler. Ermenistan ile Azerbaycan savaşın eşiğine gelirken, her iki cumhuriyette Azeri ve Ermeni azınlıklar şiddet olaylarına maruz kaldı. Çatışmalar sürerken Mayıs 1990’da Yeni Ermenistan Ordusu kurularak Sovyet ordusundan fiilen bağımsız bir yapıya kavuşturuldu.

Sovyetler Birliği’nin dağılması üzerine Ermenistan 23 Ağustos 1991’de bağımsızlığını ilan etti. Şiddetlenen Ermeni-Azeri savaşında Ermenistan, D. Karabağ ile Ermenistan arasındaki Laçın Koridoru’nu da işgal ederek D. Karabağ’ı fiilen kendisine ilhak etti. Azerbaycan’ın Ermenistan’a uyguladığı ekonomik ambargo, ülkede büyük sıkıntılara yol açtı. 1993’te Türkiye de Ermenistan’a karşı ambargoya katıldı. D. Karabağ savaşı 1994’te Rusya’nın empoze ettiği ateşkesle sona erdi.

Halen Ermenistan uluslararası topluluk tarafından Azerbaycan’a ait sayılan toprakların %20’ni (D. Karabağ ve Laçin Koridoru dahil) işgal altında bulundurmaktadır. Türkiye bu durumu gerekçe göstererek Ermenistan Cumhuriyeti ile diplomatik ilişki kurmaktan kaçınmış ve bu ülke ile sınırlarını trafiğe kapatmıştır.

Ermenistan siyasetinde D. Karabağ kökenli siyasi örgüt ve kişilerin egemenliğine dikkat çeken bazı gözlemciler, Ermenistan’ın D. Karabağ’ı değil, aksine D. Karabağ’ın Ermenistan’ı ilhak ettiğini ileri sürmüşlerdir.

Coğrafi Verileri

Konum: Güneybatı Asya’da, Türkiye’nin doğusunda yer almaktadır.
Coğrafi konumu: 40 00 Kuzey enlemi, 45 00 Doğu boylamı
Yüzölçümü: toplam: 29,800 km²
kara: 28,400 km²
su: 1,400 km²
Sınırları: toplam: 1,254 km
sınır komşuları: Azerbaycan 566 km, Nahçıvan (Azerbaycan’a bağlı) 221 km, Gürcistan 164 km, İran 35 km, Türkiye 268 km
Sahil şeridi: 0 km (kara ile çevrili)
Denizleri: yok (kara ile çevrili)
İklimi: Kıtasal dağ iklimi, sıcak yazlar ve soğuk kışlar
Arazi yapısı: Ermenistan dağlık bir bölgede yer almıştır. Küçük ormanlara ve hızlı akan nehirlere sahiptir. Araz nehri bölgesinde verimli toprakları vardır.
Deniz seviyesinden yüksekliği: en alçak noktası: Debed Nehri 400 m
en yüksek noktası: Ararat (Ağrı) dağları 4,090 m
Doğal kaynakları: Küçük altın yatakları, bakır, molibden, çinko, alüminyum
Arazi kullanımı: tarıma uygun topraklar: %16.78
ekinler: %2.01
diğer: %81.21 (2005 verileri)
Sulanan arazi: 2,860 km² (2003 verileri)
Doğal afetler: Ara sıra bir takım depremler; kuraklık
Coğrafi not: Kara ile çevrili

Sayfa başına dönüş

Nüfus Bilgileri

Nüfusu: 2,976,372 (Temmuz 2006 verileri)
Yaş yapısı: 0-14 yaş: %20.5 (erkek 322,189; kadın 286,944)
15-64 yaş: %68.4 (erkek 949,975; kadın 1,085,484)
65 yaş ve üzeri: %11.1 (erkek 133,411; kadın 198,369) (2006 verileri)
Nüfus artış oranı: %-0.19 (2006 verileri)
Mülteci oranı: -5.72 mülteci/1,000 nüfus (2006 tahmini)
Cinsiyet oranı: doğumlarda: 1.17 erkek/kadın
15 yaş altı: 1.12 erkek/kadın
15-64 yaşlarında: 0.88 erkek/kadın
65 yaş ve üzeri: 0.67 erkek/kadın
toplam nüfusta: 0.9 erkek/kadın (2006 verileri)
Bebek ölüm oranı: 22.47 ölüm/1,000 doğan bebek (2006 tahmini)
Ortalama hayat süresi: Toplam nüfus: 71.84 yıl
erkek: 68.25 yıl
kadın: 76.02 yıl (2006 verileri)
Ortalama çocuk sayısı: 1.33 çocuk/1 kadın (2001 tahmini)
HIV/AIDS – hastalıklarına yakalanan yetişkin sayısı: %0.1 (2003 verileri)
HIV/AIDS – hastalıkları taşıyan insan sayısı: 2,600 (2003 verileri)
HIV/AIDS – hastalıklarından ölenler: 200 den az (2003 verileri)
Ulus: Ermeni
Nüfusun etnik dağılımı: Ermeniler %97.9, Yezidi (Kürtler) %1.3, Ruslar %0.5, diğer %0.3 (2001)
Dinler: Ermeni Ortodoksları %94.7, Yezidi %1.3
Dil: Ermenice %97.7, Rusça %0.9, Yezidi %1, diğer
Okur yazar oranı: 15 yaş ve üzeri bilgiler
toplam nüfus: %98.6
erkeklerin: %99.4
kadınların: %98 (2003 verileri)

Sayfa başına dönüş

Yönetimi

Ülke adı: Resmi tam adı: Ermenistan Cumhuriyeti
kısa şekli : Ermenistan
Yerel tam adı: Hayastani Hanrapetut’yun
yerel kısa şekli: Hayastan
eski adı: Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti
ingilizce: Armenia
Yönetim biçimi: Başkanlık Tipi Cumhuriyet
Başkent: Yerevan
İdari bölmeler: Aragatsotn, Ararat, Armavir, Geghark’unik’, Kotayk’, Lorri, Shirak, Syunik’, Tavush, Vayots’ Dzor, Yerevan
Bağımsızlık günü: 21 Eylül 1991
Milli bayram: Bağımsızlık günü, 21 Eylül (1991)
Anayasa: 5 Temmuz 1995
Üye olduğu uluslararası örgüt ve kuruluşlar: BSEC (Karadeniz Ekonomik İşbirliği), CCC (Gümrük İşbirliği Konseyi), CE (Avrupa Konseyi), CIS (Bağımsız Devletlerin Topluluğu), EAPC (Avrupa – Atlantik Ortaklık Konseyi), EBRD (Avrupa Yatırım ve Kalkınma Bankası), ECE (Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu), ESCAP (Asya ve Pasifikler Ekonomik ve Sosyal Komisyonu), FAO (Tarım ve Gıda Örgütü), IAEA (Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı), IBRD (Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası), ICAO (Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü), ICRM (Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Hareketi), IDA (Uluslararası Kalkınma Birliği), IFAD (Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu), IFC (Uluslararası Finansman Kurumu), IFRCS (Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Toplulukları Federasyonu), ILO (Uluslarası Çalışma Örgütü), IMF (Uluslararası Para Fonu),Intelsat, Interpol (Uluslararası Polis Teşkilatı), IOC (Uluslararası Olimpiyat Komitesi), IOM (Uluslararası Göçmen Teşkilatı), ISO (Uluslararası Standartlar Örgütü), ITU (Uluslararası Haberleşme Birliği), NAM (gözlemci), OPCW (Kimyasal Silahları Yasaklama Organizasyonu), OSCE (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Örgütü), PFP (Barış için Ortaklık), UN (Birleşmiş Milletler), UNCTAD (Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı), UNESCO (Eğitim-Bilim ve Kültür Örgütü), UNIDO (Endüstriyel Kalkınma Örgütü), UPU (Dünya Posta Birliği), WFTU (Dünya İşçi Sendikaları Federasyonu), WHO (Dünya Sağlık Örgütü), WIPO (Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı), WMO (Dünya Meteoroloji Örgütü), WToO (Dünya Turizm Örgütü), WTrO (Dünya Ticaret Örgütü)

Sayfa başına dönüş

Ekonomik Göstergeler

Ekonomiye genel bakış: Eski Sovyet rejiminde Ermenistan kendini sanayi sektöründe geliştirmiş, diğer Sovyet cumhuriyetlerine makineler, tekstil ve diğer imalar ürünleri tedarik etmekteydi. Sovyetlerin dağılmasıyla Ermenistan küçük çaplı tarım sektörüne yönelmiştir.
GSYİH: Satınalma Gücü paritesi – 15.99 milyar $ (2006 verileri)
Enflasyon oranı (tüketici fiyatlarında): %1.1 (2006 verileri)
İş gücü: 1.2 milyon (2005)
Sektörlere göre işgücü dağılımı: tarım %45, hizmet %30, endüstri %25 (2002 verileri)
İşsizlik oranı: %7.6 (2004 verileri)
Bütçe: gelirler: 1.004 milyar $; giderler: 1.6 milyar $ (2006 verileri)
Endüstri: Metal kesme makineleri, demir pres makineleri, elektrikli motorlar, dokuma giysiler, çorap ve iç çamaşırı, ayakkabı, ipek kumaş, kimyasallar, kamyonlar, aletler, mikro elektronikler, kuyumculuk ürünleri, brendy
Endüstrinin büyüme oranı: %7.5 (2005 verileri)
Elektrik üretimi: 6.317 milyar kWh (2005)
Elektrik üretimi için kaynaklar: Fosil yakıtlar: %45.56
hidro: %23.25
nükleer: %31.19
diğer: %0 (2003)
Elektrik tüketimi: 4.374 milyar kWh (2005)
Elektrik ihracatı: 1.012 milyar kWh
Elektrik ithalatı: 260 milyon kWh
Tarım ürünleri: Meyve (özellikle üzüm), sebzeler; çiftlik hayvanları
İhracat tutarı: 1.056 milyar $ (2006 verileri)
İhracat ürünleri: elmas, metal, mekanizma ve parçaları, brendi, bakır
İhracat ortakları: Almanya %15.6, Hollanda %13.7, Belçika %12.8, Rusya %12.2, İsrail %11.5, ABD %11.2, Gürcistan %4.8 (2005)
İthalat tutarı: 1.684 milyar $ (2006 verileri)
İthalat ürünleri: Doğal gaz, petrol, tütün, gıda ürünleri, elmas
İthalat ortakları: Rusya %13.5, Belçika %8, Almanya %7.9, Ukrayna %7, Türkmenistan %6.3, ABD %6.2, İsrail %5.8, İran %5, Romanya %4.2 (2005)
Dış borç tutarı: 1.936 milyar $ (2006)
Para birimi: dram (AMD)
Para birimi kodu: AMD
Mali yıl: Takvim yılı

Sayfa başına dönüş

İletişim Bilgileri

Kullanılan telefon hatları: 582,500 (2004)
Telefon kodu: 374
Radyo yayın istasyonları: AM 9, FM 16, kısa dalga 1 (2006)
Radyolar: 850,000 (1997)
Televizyon yayını yapan istasyonlar: 40 (2006)
Televizyonlar: 825,000 (1997)
Internet kısaltması: .am
Internet servis sağlayıcıları: 1 (1999)
Internet kullanıcıları: 150,000 (2005)

Sayfa başına dönüş

Ulaşım ve Taşımacılık

Demiryolları: toplam: 845 km
Karayolları: toplam: 7,633 km
Boru hatları: Doğal gaz 2,002 km (2006)
Limanları: yok
Hava alanları: 13 (2006 verileri)