Hristiyanlık

            Hıristiyan kelimesi Yunanca “khristianos” kökünden gelir. isa’nın adı bu dilde Khristos (2) olarak geçer. Bu kökten çıkan “khristianos” ve “khristian” kelimeleri de, isa’ya bağlanan, O’nun yolundan giden anlamına gelmektedir. Hıristiyanlık, Filistin bölgesinde doğmuştur. Nasıralı isa’yı merkez alan bir Yahudi -Mesihi hareketi-dir. isa, israil’i gelecek Tanrı Krallığına hazırlamak istemiştir. Ancak bugünkü Hıristiyanlık isa’nın havarilerinin arasına sonradan giren Pavlus’un yorumlarıyla değişik bir hüviyet kazanmıştır.             

            isa soy itibariyle Yahudi ‘dir ve Mesih olduğunu açıklamıştır. (3) isa, kendinin bir peygamber olduğunu, insanları doğruluk, kardeşlik ve hak yola çağırmak için geldiğini açıklaması Yahudilerin işine gelmemiştir. (4)

            Dinler Tarihçilerine göre Hıristiyanlığın tarihi oldukça uzundur. Takriben yirmi asırlık bir zamanı içine alan Hıristiyanlık tarihi dört devrede incelenmiştir:

            1- Havariler tarafından yayılan ve Batı Roma imparatorluğu’nun yıkılmasına kadar devam eden dönem. Hıristiyanlık bu dönemde geniş yayılma sahası bulmuştur.

            2- V. yüzyıldan XVI. yüzyılın başlarına kadar süren dönem Doğu Kilisesi’nin Batı Kilisesi’nden ayrıldığı bu dönemde Hıristiyanlık Avrupa’nın kuzey bölgesinde yayılmıştır.

            3- XVI ve XVII. yüzyılları içine alan dönem. Hıristiyanlık için çok önemli olan bu devrede Protestanlık ortaya çıkmış, Katolik Mezhebi ile çatışma sonucunda Batı Kilisesi bölünmüştür. Çünkü Roma Katolik Kilisesi’nin gösterdiği halas yani kurtuluş fikri o dönem Hıristiyanlarını tatminden uzaktı.

            4- XVIII. yüzyıldan itibaren başlayan ve Hıristiyanlığın karışıklıklar içinde geçtiği bir dönem olarak bilinen bu devrede Hıristiyanlık üzerindeki münakaşalar kilise dışına taşmıştır. Dinler Tarihçilerinden bazıları da Hıristiyanlığı üç devrede incelemişlerdir:
            1- Hıristiyanlığın klasik dönemi (I-VIII. yüzyıl),
            2- Hıristiyanlığın Ortaçağ dönemi (IX-XV. yüzyıl),
             3- Hıristiyanlığın Yeni dönemi (XV. yüzyıl vd.).

            Hıristiyanlara, isa’ya yardım ettikleri, Nasıra köyünde O’nunla birlikte bulundukları için Nasranî denilmiştir.

            Hıristiyanlığı Kudüs ve civarı dışında yepyeni bir hüviyetle yayan Pavlus (5) olmuştur. Yaygın şifahî Hıristiyan nakline göre Pavlus Hıristiyanlığı ve incil’i bir mucize ile isa’dan almış, ileride kilisenin talimlerine kendi zihniyetini hâkim kılmak için gayret sarfetmiştir. ingiliz tarihçilerinden Wels’e göre Pavlus, zeki ve zamanının bütün dinî cereyanlarını bilen bir insandır. Diğer dinlerden birçok hususları Hıristiyanlığa aktarmıştır. Pavlus’un, Hıristiyanlık için değişmez prensipler olarak ilân ettiği hususlar şunlardır:

            1- Hıristiyanlık bütün insanlığa hitap eden bir dindir.
            2- Allah’ın oğlu olan Mesih isa, insanların günahlarına keffaret olmak üzere Haç’ta can vermiştir.
            3- isa ve Ruhu’l-Kuds, aynı derecede Tanrıdır.
            4- Ölüler arasından dirilerek kalkmış olan isa, semaya çıkarak Baba’sının sağ yanına oturmuştur.

            Pavlus, isa’nın ve Ruhu’l-Kuds’ün Tanrı oldukları inancını yerleştirmeğe çalışmıştır. Ayrıca yine O, isa’nın vazettiği sünnet olmayı ve domuz eti yememeği de kaldırmıştır.

            Bir bakıma bugünkü Hıristiyanlığa Pavlus’un yorumları demek mübalağalı bir ifade sayılmamalıdır. Nitekim, gerek mukaddes metinler gerek ilk kilise, gerek ilk Hıristiyan inançlarının Pavlus’un eseri olduğunda Hıristiyan ilâhiyatçıları görüş birliği içindedirler. (6)

inanç ve ibadet Sistemi
            Hıristiyanlık monoteist bir dindir, incillerde ve diğer mukaddes metinlerde bu anlayışı destekleyen ifadeler mevcuttur. (7) Ancak yine aynı metinlerde ve kilisenin sahih kabul ettiği incil metinlerinde isa için “Tanrı’nın Oğlu” Allah için de “Baba” terimlerinin kullanıldığı görülmektedir. Hıristiyanlığın mukaddes kitabı’nda geçen “Ben ve Baba biriz”, “Babanızın Ruhu”, “Allah’ın Ruhu” vb. deyimler, bunlar İslami çevrelerce teslis olarak yorumlanmaktadır.

            Hıristiyanlıktaki iman ikrarına giren esasların nelerden oluştuğu incil metinlerinde açık bir şekilde yer almamakla beraber, bu prensiplerin ilk Havariler Konsili’nden itibaren tesbite başlandığı, son şeklini ise IV. ve V. yüzyıldaki konsillerde aldığı yaygın bir kanaat halindedir. Bununla beraber inançlar konusunda gerek kiliseler, gerek mezhepler arasında bazı ortak ana unsurlar bulunduğu gibi farklı anlayışlar da vardır. Günümüz Hıristiyanlarının da hemen büyük bir kesiminin kabul ettiği Havariler inanç sistemi (8) şu maddelerden oluşmaktadır:

            1- Ben, Tanrı’ya Kudretli Baba’ya, 2- Biricik oğlu Rab isa’ya,
             3- isa’nın Bakire Meryem ve Ruhul’-Kuds’ten doğduğuna,
             4- Pilatus zamanında çarmıha gerilerek gömüldüğüne,
             5- Ölüler arasından üçüncü gün dirildiğine,
             6- Göklere yükseldiğine,
             7- Baba’nın sağında oturduğuna,
             8- Ölüleri ve dirileri yargılamak üzere oradan ineceğine,
             9- Ruhu’l-Kuds’e,
            10- Mukaddes Kilise’ye
             11- Günahların bağışlanacağına,
             12- Bedenin dirileceğine, inanırım. (9)

img src=”hristiyanlik2.jpg”>
             Hıristiyan Mukaddes Kitabı’nda “teslis” kelimesi veya O’na iman etmeye çağıran açık bir ifade mevcut değilse de isa’nın , “Baba, Oğul ve Ruhu’l-Kuds ismiyle vaftiz eyleyin” (10) şeklinde Havarilere emir verdiği bilinmektedir. Ancak ilk konsillerde bu konu tartışılmış, iznik Konsili (325) ‘nde Ruhu’l-Kuds’ün tanrılığı karara bağlanmıştır. (11)

            Bazı Dinler Tarihçilerine göre, monoteizm inancının hâkim olduğu Yahudi çevresinde çıkmış olan “teslis” inancı, büyük bir ihtimâlle isa’nın tanrılaştırılmasının tabiî bir sonucu telâkki edilmelidir. Bunun yanında Ruhu’l-Kuds’ün de ayrı bir ilâhî varlık sayılması üç ayrı tanrı anlayışına zemin hazırlamıştır. Daha sonraki dönemlerde birtakım kelâmî ifadelerle açıklanmaya çalışılan teslisin üç unsuru (Baba, Oğul, Ruhu’l-Kuds) bir ulûhiyetin üç ayrı görüntüsü olan bugünkü formülün benimsenmesiyle noktalanmıştır. (12)

            Hıristiyanlara göre teslis öyle büyük ve gizemli bir kavramdır ki sırf insan aklı onu derinliği ve şümulü ile kavrayamaz. (13) Bu bakımdan, mahiyet ve köklerini araştırmaya girişmeksizin insanın O’na inanması gerekir. Bununla beraber Hıristiyanlık’taki inanç esaslarının bütün mezheplerce aynı şekilde benimsendiğini söylemek mümkün değildir. Protestanlığın inanç esasları ise şunlardır:

             1-Mukaddes kitaplara iman,
            2- Uluhiyete iman,
             3- insanın günahsızlığına iman,
             4- Günahların keffaretine iman,
             5- Ahirete iman.(14)

            Bu konuya son vermeden önce Hıristiyanlık’ta melek inancına birkaç cümle ile değinelim. Hıristiyanlık’taki melek inancının temeli onların masum ve ruhanî varlık oluşlarıdır. Ancak kilise bu ruhanî varlığı cisimlendirerek açıklamaktadır. Onlara göre melekler Allah’a yardımcı olmakla görevlidirler. Ancak bazı Hıristiyan mezheplerinde melekler, insanlar gibi günah işleyebilir olarak algılanmıştır. Onlardan bazılarına “Tanrı’nın Kızları” adı verilmiştir.

Kutsal Kitapları
            Hıristiyanlığın mukaddes kitapları incillerdir. Yunanca “evangelion” kelimesinden gelen incil, “müjde, iyi haber” anlamlarını ifade eder. (15) incil kelimesinin bu açıklamasına dayanarak ilk dönem Hıristiyanları, isa’nın gelişini, insanları kötülük ve günahtan kurtararak selamete ulaştırmak manasında yorumlamışlardır.

            Bugün Hıristiyanların ellerinde bulunan Yeni Ahit, 4 incil (16) ile 23 küçük kitabın birleşmesinden meydana gelmiştir; hepsi 27 kitaptır. Bu kitapların hemen tamamı II. yüzyıldan sonra yayılmıştır, Yunanca’dır. Hıristiyanlar bu kitapların Havarilerden geldiğini ve doğru olduğunu kabul ederler. Bununla beraber incillerin isa’nın eseri olmadığını, ihtiyaç duyuldukça sonradan yayıldığını, isa’nın düşüncelerini yansıtmadığını iddia edenler de vardır.

            Hıristiyan dinî literatüründe kilisenin sahih kabul ettiği incil metinlerine “kanonik”, sahih kabul edilmeyen incil metinlerine de “apokrif” denir. (17) Apokrif metinler üzerinde gerek ilâhiyatçıların, gerek mezhepler tarihi uzmanlarının tartışmaları hâlâ bitmiş değildir. inciller arasında bir takım ayrılıklar bulunmakla beraber ilk üç incil (Matta, Markos, Luka)’de bazı benzerlikler tesbit etmek mümkündür. Aralarındaki şekil ve konu berzerliğinden dolayı bunlara “Sinoptik” inciller denir. (18) Nitekim, mucizeler ve isa’nın hayatına dair olayların anlatımına Sinoptik inciller oldukça açık benzerlikler sergilemekte, her üçü de ortak şifahî kaynağa dayanmaktadır. Bu inciller edebî yönden birbirlerine bağlıdır. Yuhanna incili ise anlattığı olayların tefsirine daha fazla önem verdiği için “sembolik” bir anlam taşır.

            Hıristiyan ilâhiyatçılardan bazılarına göre isa’ya ilk inanan Havarilerden dördü, sonradan O’nun sözlerini toplayarak birer incil meydana getirmişlerdir. ilk dört incil (19)’den en eskisinin Markos olduğuna kesin gözüyle bakılmaktadır. ilk inciller genellikle ibranca ve Yunanca yazılmış, Orta çağ boyunca da Latince’sinden okunmuştur.

            Bir diğer açıdan Hıristiyanlar, isa’nın kanun ve öğretilerini içine alan kitapların tamamına incil adını vermektedirler.(20) Hıristiyanların kabul ettikleri bir sınıflandırmaya göre 27 kitaptan meydana gelen Ahd-i Cedid iki bölümdür:

            1- Tarihi inciller (1-4 kitap),
            2- Talimi inciller (5-27 kitap).

            Bugünkü incil’in muhteviyatını tarihî bir muamelenin sonucu olarak kabul etmek mümkündür. isa Arami dilini kullanmıştır. Sonraki dönemlerde incil halk Yunancası ile yazılmıştır. içinde Arami dilinde birkaç cümle de vardır. 1546’da toplanan Merano Ruhani Meclisi, incil’in Tanrı ilhamı olduğundan şüphe edilmesini yasaklamıştır. 

Elimizdeki incil Gerçekmidir?

            Hıristiyanlığın kutsal kitabı olan incil ‘lerin hiçbir şekilde değişmediğini söyleyen ve Tanrı ‘nın bunu kendi kutsal kitabında belirterek değişmediğini güvenceye aldığını savunan Hıristiyanlara karşılık, incil ‘in Tanrı sözü olduğuna inanan fakat değiştiğini iddia eden islam Dini mensupları arasında sürekli devam eden bir tartışma mevcuttur. islam taraftarları incil ‘in değiştirildiğine dair iddialarını aşağıdaki dayanaklara bağlarlar;

            1-isa’nın soyu Luka incili’nde başka, Matta incilinde başka şekilde anlatılmıştır. (20) 2-Tanrıyı görme konusu incillerde farklı farklı geçmektedir. (22)
             3-isa’nın doğum yeri bile incillerde değişiktir. (23)
             4-Kendi kutsal kitapları incil’in “Allah’ın incili” veya “Oğlumun incili” şeklinde zikredilişi yine ellerindeki incillerin ifadeleridir. (24)
            5-Kurtarıcılık vasfı bir incilde “Kurtarıcım Allah” diye geçerken yine aynı incilde “Kurtarıcı isa” şeklinde geçmektedir. (25)
            6-isa’nın gösterdiği mucizelerden biri olan “körlerin gözlerini açma” mucizesi incillerde değişik sayıda ifade edilmiştir. (26)
            7-Hz. Yahya incillerden birine göre çekirge ve yaban balığı yemiş, yine aynı incil’e göre hiçbir şey yememiş ve içmemiştir. (27)

            Hıristiyanların incilin değişmediğine dair kanıtları Kitabı Mukaddes ve Kuranı Kerim deki ayetlerle (I) eski incil ve Tevrat nüshalarıdır. incil ‘in değiştirilmediğine dair Kitabı Mukaddes ‘teki ayetlerden bazıları şöyledir;

             “Çünkü doğrusu size derim:gök ve yer geçip gitmeden,herşey vaki oluncaya kadar, şeriattan en küçük bir harf veya bir nokta bile yok olmayacaktır”(Matta5:18)

             “Gök ve yer geçecek,fakat benim sözlerim geçmeyecektir”(Matta 24:35) ayrıca bkz. 2.Petrus 1:21,Malaki 3:6,Mezmur 119:160, Mezmur117:7-8,Luka :16:16-17

            Hıristiyanlar ayrıca islam peygamberinin Kitabı Mukaddesi kabul ettiğini (II) ve islam peygamberinin zamanında da Kutsal Kitap ‘ın sapasağlam mevcut olduğunu (III) Kuran ‘ın incelenmesiyle kuranda incilin değiştirildiğine dair bir hüküm bulunmadığı ve bunu iddia edenlerin kafir olacağını savunmaktadırlar.(IV)

             Hıristiyanların bu iddialarına bazı islam aydınlarınca Kuran ‘da belirtilen incil günümüz incili değil Barnaba incili diye açıklama getirilmektedir. Hıristiyanlar; Barnaba incilinin incelenmesi sonucunda Bu incilin Kuranı Kerimin yazıldığı zamandan çok sonraları kaleme alındığının anlaşılacağını bu nedenle bu incilin gerçek incil olmadığını islam dinine mensup kişiler tarafından propaganda amaçlı yazıldığını iddia etmektedirler. (V) 

Günümüz Hıristiyan Mezhepleri

            Hıristiyanlık’ta mezheplerin teşekkülünü, isa’nın dünyadan ayrılmasından hemen sonra O’nun dinine giren Pavlus’la isa’nın cemaati arasındaki ihtilâflara bağlayan görüş daha ağır basmaktadır. Gerçektende Pavlus’un Hıristiyanlığı kabul etmesinden sonra O’nunla isa’nın cemaati arasında çıkan ihtilâflar onların kısa zamanda ikiye bölünmelerine sebep olmuştur.

            Bir başka açıdan mezheplerin doğmasını, inanç, ayin vb. konulardaki ihtilâflarla, XI. yüzyılda Doğu-Batı Kiliseleri’nin birbirinden kopmasına, hatta reform hareketlerine bağlayan görüşü benimseyenler de bulunmaktadır. Burada kiliseler arasındaki ihtilâflardan çok, halen günümüzde varlığını sürdüren belli başlı üç Hıristiyan mezhebinden (Katolik, Ortodoks, Protestan) ana hatlarıyla söz edilecektir. 
1-Katolik Mezhebi
            Bir diğer adı Roma Katolik Kilisesi olan Katolik Mezhebi, Hıristiyan dünyasının en büyük ve en köklü mezhebidir. inançlarına göre bu mezhebi, havarilerin ilki olan Petrus kurmuştur. (28) O aynı zamanda isa’nın vekilidir. Petrus’tan sonra gelen papalar da Petrus’un vekili sayılırlar. Böylece Papa ruhanî reis sıfatıyla isa’nın yeryüzündeki temsilcisidir. 1870 yılında toplanan Vatikan Ruhani Meclisi Papa’nın yanılmazlığını ilân etmiştir. (29) Katolik Mezhebi’nde ruhban sınıfı aşağıdan yukarıya rahip, piskopos , kardinal ve papa şeklinde hiyerarşik bir yapıya sahiptir. Katolik Mezhebi’nin başlıca özellikleri şunlardır:

            1-Papa dinî başkandır, isa’nın vekili, Petrus’un halefidir.
            2-Papa yanılmaz bir otoritedir. Roma diğer kiliselerin hepsinden üstündür.
            3-Ruhu’l-Kuds tarafından idare edilen Roma Kilisesi evrenseldir.
            4-Ruhu’l-Kuds, Baba ve Oğul’dan çıkmıştır.
            5-isa hem ilâhî, hem insanî tabiata sahiptir.
            6-isa da, Meryem de günahsızdır, aslî suçtan uzaktır. Meryem, Tanrı yanında şefaatte bulunabilir. O, göğe yükselmiştir. (30)
            7-Azizler de Tanrı katında sözcü olur, şefaatte bulunabilir.
            8-insan aslî günah içindedir. Buna karşılık kötülüğe meyletmek günah değildir, günaha sevkeder. Günah çıkarma çok önemlidir. Bunun, günah çıkarma hücresinde papaza itiraf şeklinde olması gerekir. (31)
            9- Sakramentler yedi tanedir. Ruhban zümresi evlenemez. Onların dışındaki evlenenler de boşanamaz. Boşandıktan sonra evlenmek zina sayılır.
            10-Yirmi Konsil’in aldığı kararlar kabul edilir.
            11-Cuma günü et ve yağlı yiyecek yemek yasaktır.
            12- Son hüküm gününü, cenneti, cehennemi ve Araf’ı kabul ederler.
            13- Geleneklere bağlı kalmak lâzımdır.
            14-Ayin dili Latince’dir. 1965’deki II. Vatikan Konsili’nde değişik dillerde de ayin yapılmasına izin verilmiştir. (32)

            Katolik Mezhebi’nde papazların başlıca görevleri, vaftiz, tövbe, çile, günah çıkartma, ahilere yağ sürme, evlenme vb. takdis törenlerini yönetmektir. (33) Temelde aynı inançları paylaşmakla beraber, ayrıntılara ait konularda Katolik Mezhebi’nden ayrılarak ortaya çıkan bazı küçük mezhepler vardır:

            1- Keldani Mezhebi
            2- Ermeni Mezhebi
            3- Süryani Mezhebi
            4- Maruni Mezhebi
            5- Kıpti Mezhebi. 
2-Ortodoks Mezhebi
Yunanca’da Ortodoks ” Doğru görüş, inanç ve doğru itiraf” anlamına gelir. Bu mezhebin Dinler Tarihindeki diğer isimleri şunlardır: Doğunun Ortodoks, Katolik ve Apostolik Kilisesi, Ortodoks Doğu Kilisesi, Doğu Kilisesi, Ortodoks Kilisesi ve Rum Ortodoks Kilisesi. (34) Ortodoks Kilisesi’nin Katolik Kilisesi’nden 1054 yılında (35) kesin olarak ayrılmasında (36) dinî ve siyasî birtakım sebeblerin büyük rolü olmuştur:
            1- Katolik Kilisesi’nin müşrikler arasında dini yaymak için bazı tavizler vermesi.
            2- Roma’nın itirazına rağmen imparatorluk merkezinin istanbul olması.
            3- Batı Roma Devleti’nin yıkılmasından sonra ortaya çıkan otorite boşluğunu Papalığın doldurmak istemesi.

            inanç ve ayinler bakımından Ortodoks Kiliseleri bazı siyasî ve idarî sebeblerden dolayı birbirinden ayrılmıştır:
            a-1054’deki Doğu-Batı ayrılığından sonra Ortodoksluğun merkezi Bizans olmuştur.
            b-istanbul’un Türkler tarafından fethedildiği 1453’ten sonra Rus Ortodoks Kilisesi istanbul Patrikliği ile mücadeleye girişmiştir.
            c-Rus ihtilâli (1917)’nden sonra istanbul Ortodoks Patrikliğiyle mücadeleden vazgeçen Rus Ortodoks Kilisesi Patriklik halini almıştır.

            Ortodoks dünyasının dört büyük patrikliği (istanbul-iskenderiye, Antakya, Kudüs) vardır. Diğer, bölgelerdeki millî kiliseler idari yapı itibariyle bu dört patrikliğe bağlıdır. Ortodoks Mezhebi’ni diğer Hıristiyan mezheplerinden ayıran başlıca özellik şunlardır:

            1- Patrik ruhanî başkandır.
            2- Papa yanılabilir. O isa’nın vekili değildir.
            3- Ruhu’l-Kuds, Oğul yoluyla Baba’dan çıkmıştır.
            4- ilk yedi konsilde alının kararları kabul etmek lâzımdır.
            5- Ancak, Meryem, isa ve Aziz ikonlarına (37) saygı gösterilir.
            6- Her ülke ibadetini kendi diliyle yapmakta serbesttir.
            7- Günahkârlar, işledikleri günah ölçüsünde A’râf ta bekletilirler.
            8- Keşişler, piskoposlar ve patrikler evlenemez; papazlar evlenebilir. Boşanma ancak bazı şartlarla mümkündür.
            9- Vaftizden hemen sonra Konfirmasyon yapılmalıdır.
            10- Evharistiya ayininde ekmeğe maya, şaraba su katarlar.
            11- Haç sağdan sola çıkarılır ve Haç’ın kolları birbirine eşittir.

             Kuruluş dönemlerinde bütün Doğu Ortodoks Kiliseleri, istanbul Ortodoks Kilisesi’nin idare ve kontrolü altında iken, daha sonraları parçalanmalar olmuş şu kiliseler doğmuştur:

            1-Süryani Ortodoks Kilisesi,
            2-Rum Ortodoks Kilisesi,
            3-Ermeni Ortodoks Kilisesi,
            4-Rus Ortodoks Kilisesi.

             Dinler Tarihçilerinin genellikle savunduklarına göre Ortodoks Mezhebi’nin doğması, iznik (325) ve O’nu takibeden altı Konsil’de alınan bazı kararlar sonucunda olmuştur. (38) Ancak Ortodoksluğu kabul edenler iznik Konsili’nde değişik fikirler ortaya atan Arius, Nestorius vb. din büyüklerinin görüşlerine her zaman cephe almışlardır.

            Katolik mezhebi ile Ortodoks mezhebi arasında tesbit edilebilen başlıca ayrılıklar şunlardır:

            1- Katoliklere göre Ruhu’l-Kuds Baba ile Oğul’dan, Ortodokslara göre ise Allah’ın göndermesinden meydana gelmiştir. (39)

             2- Katoliklere göre papa yanılmaz; ilâhî kudrete sahiptir. Ortodokslara göre ise O, ruhani bir liderdir; ilâhî bir gücü yoktur.

            3- Katoliklere göre papanın iman, ibadet, ahlâk vb. konulardaki her sözü münakaşasız kabul edilmelidir, Ortodokslara göre ise papa da bir insandır, yanılabilir.
3-Prostestan Mezhebi

            Almanca’da “protestieren” kelimesinden alınmış olan Protestan “itiraz, protesto, başkaldıran” anlamlarına gelir. Protestan mezhebinin doğuşu, XVI. yüzyılda Martin Luther (1489-1546)’in Roma Katolik Kilisesi’ne karşı;

            1- Günahları bağışlamak,
            2- Günahların bağışlanmasını malî bir kaynak haline getirmek,
            3- incil yorumunu kendi tekeline almak,
            4- Ayin dilinin mutlaka Latince olması vb. hususlara itirazları ile başlamıştır.

            Martin Luther itirazlarına kısa zamanda taraftar bulunca hareket hızla büyüyerek yayılmıştır. (40) itirazcılar kendi görüşlerini çeşitli mahfillerde açıklamak imkânı buldukça, onların fikirlerini benimseyenler de o nisbette artarak geniş bir coğrafyaya sahip olmuştur. Protestan mezhebine incil Kilisesi de denir.

            Protesto hareketinin yaygınlık kazanması, reformasyonun başlaması ve çeşitli kiliselerin doğmasıyla sonuçlanmıştır. Protestanlığa göre Allah’a ulaşabilmek için hiçbir kilise görevlisinin aracılığına ihtiyaç yoktur. Hıristiyan geleneğinin yakın geçmişten aldığı şeklin bir diğer adı olan Protestanlık, kilisenin bizzat kendi değerlendirmesine göre:

            1- itirafla ilgili durum,
            2- Ruhanî tavır,
            3- Hıristiyanlığa daha uygun bir görünüm verme vb. noktalarda geçmişine nisbetle yeni bir hüviyet kazanmıştır.

            Protestanlık, tarihinin belirli bir döneminde ve bazı özel şartlar sonucunda ortaya çıkmasına rağmen, fikir ve ruhî yapı itibariyle sadece XVI. yüzyılın mahsulü sayılmamalıdır. Bazı Dinler Tarihçilerine göre, Protestan reformcular ile onları takib edenler, o yüzyılda yapılan dinî yorumlarla yeni bir gerçeği bulmak yerine, eski dinî gelenekleri yeniden ortaya koymuşlardır. Bu bakımdan Protestanları, kâşif değil, yenileyici olarak görmek lâzımdır. inançlarına göre günahkâr bir kişi ancak Tanrı’nın karşılıksız inâyetiyle kurtuluşa erebilir. Protestan mezhebi son dört yüz yıl içinde başlıca iki dinî tür olarak kendini göstermiştir:

            1- Klasik Protestanlık,
            2- Radikal Protestanlık.

            1- Klasik Protestanlıkla Hıristiyanlığın aldığı yeni şekle karşı isyan ederek kilisenin Katolik anlamını koruyan büyük kilise sistemleri kastedilmektedir.
            2- Radikal Protestanlık terimi daha çok bu mezhebin ortaya çıkışını açıklayan olayı anlatmak için kullanılmaktadır. Bu terim aynı zamanda dinî gruplarla dinî düşünce ekollerini de içine almaktadır. Bu ekolün mensupları Kitab-ı Mukaddes ile Hıristiyan kilisesinin dinî merasim varisleri (41) olduklarını iddia etmişlerdir.

            Protestanlığın ilk ifadesi Lutheryanizm’dir. Bu terimle Martin Luther’in faaliyetleri, O’nun ruh ve görüşüne borçlu olan Hıristiyan fikirleri ile özel kiliseler anlaşılır. Bu ekol, kulun hayatı ve kilise ibadeti üzerinde özellikle durmuştur.

             Protestan Mezhebi’nin özellikleri şunlardır:

            1-Papa da bir insandır, yanılabilir.
             2-Diğer iki büyük Hıristiyan mezhebinin kabul ettiği teslise inanırlar.
             3-Kutsal kitabı yorumlamaya herkes yetkilidir.
             4-Sakramentlerden yalnız Vaftiz ve Evharistiya’ya inanırlar.
             5-Azizleri kabul etmezler.
             6-Kiliselerde resim ve heykel lüzumsuzdur.
             7-Haç çıkarma geleneklerine inanmazlar.
             8-ibadet ve ayinleri herkes kendi diliyle yapabilir.
             9-A’râf ve ebedî ceza yoktur.
             10- Meryem sıradan bir insandır; ilâhî bir niteliği yoktur.
            11-Günah çıkartma işlemi mantıksız bir uygulamadır.

            Protestan Mezhebi öncelikle kendi bünyesinde üç ana kola ayrılmıştır:

             1- Lutheryanizm,
             2- Kalvinizm,
             3- Anglikanizm.

            1- Lutheryanizm, Protestanlığın ilk şeklidir ve Martin Luther’in fikir ve ideallerini benimseyen özel Hıristiyan görüşünü temsil eder. Lutheryan Kiliseleri Almanya, Skandinav ülkeleri ve Amerika Birleşik Devletlerinde daha çok yaygındır. inançlarına göre kilise, lâik hayattan sorumlu tutulamaz.

            2- Kalvinizm, günümüz Protestan dünyasının ikinci ekolünü teşkil eder. Bir diğer adı Reforme Hıristiyanlık’tır. Akımın kurucusu ve öncüsü olan John Çivin, sıkı bir dinî tecrübeden geçmiş Fransız asıllı, ilâhîyat sahasındaki yazılarıyla tanınmış bir kişidir. O’nun gayesi mevcut Hıristiyanlık’ta reform yaparak dinî başlangıçtaki, asıl haline kavuşturmaktır. O’na göre Hıristiyanlığın topluma karşı, birtakım görevleri olmalıdır.

            3- Anglikanizm, VIII. Henry devrinden beri ingiltere’nin Resmi Kilisesi’dir. VIII. Henry (1491-1547) ile Papa arasındaki bir kavgadan sonra doğmuş olan Anglikanizm’in en başta gelen hedefi Hıristiyanlığı kendi öz niteliğine yeniden kavuşturmaktır. Onlara göre papalık ile Presbiterianlık arasında en azından orta bir yol olmalıdır. Bu yalnız kilise teşkilâtı düzeyinde değil, doktriner anlamda da gerçekleştirilmelidir.

            Protestanlık bu üç ana kolun dışında ikinci derecede diyebileceğimiz on küçük gruba daha ayrılmıştır.
Radikalizm ve Protestanlık 

            Fransızca’da Radikalizm “ilim, din ve siyasette temelden, kökten değişiklikler yapma temayülü” anlamına gelir. Bizim burada üzerinde duracağımız Radikalizm, Hıristiyanlık üzerinde yapılmak istenen köklü değişikliklerle ilgilidir.

            Dinler Tarihi terminolojisinde Radikal Protestanlık terimi ile daha çok genel Protestanlık’tan yavaş yavaş kopan ve O’ndan bağımsız olarak teşekkül eden Hıristiyan grupları ve dinî ekolleri kastedilmektedir. Bir bakıma bu gruplara, Reformasyon’un birtakım tartışmalardan sonra dünyaya gelen çocukları demek mümkündür. Bunlar özel yapı ve davranışlarından dolayı ingiltere’nin resmî kilisesiyle uyum sağlayamamışlardır. Radikal Protestanlığı iki grupta incelemek mümkündür:

            1- Evangelik,
            2- Hümanist,

            Radikal Protestanlığın en önde gelen temcilcileri Babtistler, Kongregasyonistler, Metodistler ve Kuveykırlar’dır. Bu sayılan temsilcilerin, kendilerine özgü farklı görünümler sergiledikleri bilinmektedir. Hatta bu akımlardan bazıları bağımsız,Hıristiyanlıktan ayrı bir din görünümündedir. Bununla beraber Radikal Protestanlığın Hümanist kanadı, Hıristiyan Kilisesi’nin din tanımayan kesimi ile özel bir şekilde ilgilenmiştir. Hümanistlerin en büyük arzuları Hıristiyanlığın “zevk sahibi insanlara” karşı bir değeri bulunduğunu ispat etmektedir.

            Hümanistler düşüncenin en büyük rehberi olarak vahiy yerine aklı temel almışlar onu gerçeğin başlıca kaynağı kabul etmişlerdir. Onların baz aldığı ölçü Hıristiyanlık vahyi değil, ilmî bir buluş, bir felsefî ilke veya herhangi bir düşüncedir. Ancak bu akımın, gün geçtikçe nüfuz ve değerini kaybettiği ifade edilmektedir. Radikal Protestanlık özellikle şu ana noktalar üzerinde durarak kimliğini kanıtlamak istemiştir:

            1- Kurtuluşa ermek için isa’ya tam anlamıyla inanmak lâzımdır.
            2- Kilise’nin ve dünyanın mutlak efendisi isa’dır.
            3- Gerçek kilise isa tarafından kurulmuştur. Kurtuluş ancak bu kilisededir.
            4- isa’nın gözle görünen kişiliği incil’de açıklanmıştır. insan yaşamı boyunca daima O’nu örnek almalıdır.
            5- Çarmıh’tan sonra dirilen isa sonsuz bir güç ve çalışma kaynağı olmuştur.

            Çağdaş Protestanlıkla meydana gelen gelişmeler hakkında John A. Mackay şöyle diyor?

            Protestanlığın henüz dinî erginliğine erişemediğini, tarihî görevini tamamlamadığını belirtmek gerekir. Dörtyüzyıl önce Reform hareketinde olup bitenler bugün de hayatta, doktirinde ve kilise teşkilâtında ifade edilmek durumundadır. Çağdaş Protestanlıkla ortaya çıkan önemli gelişmeleri şöyle sıralayabiliriz:

            1-Tarihî Hıristiyan inancı yeniden kavranmalıdır.
            2-Kutsal Katolik Kilisesi gerçeği protestanları da kuşatmalıdır.
            3-Dine dayanmayan düzen ile ilgili sorumluluk duygusunun yeniden canlanması sağlanmalıdır.
            4-Evangelik Hıristiyanlığın dünya çapında yayılması, Protestan düşünürlerin bu yolda çaba sarf etmelerini gündeme getirmelidir. 
4-Angikan Mezhebi

            Reform Hareketi’nden sonra (XVI. yüzyıl) ingiltere’de doğmuş bir Hıristiyan ekolüdür. Protestanlığın ingiltere’ye has şekli olan Anglikanizm, Katolik-Protestan çatışmasında uzlaşmacı bir yol izlemiştir. Anglikan Kilisesi, VIII. Henry’den itibaren Roma ile olan bağlarını koparmıştır. Anglikanizm’i Kitab-ı Mukaddes’e bağlı, kısmen reforme edilmiş bir Katolik Mezhebi olarak görmek daha yaygındır. Papanın otoritesini reddeden Anglikan Kilisesi, XVI. yüzyıldan beri ibadette Latince yerine ingilizce’yi kullanır. Kilise kral ve kraliçe tarafından temsil edilir. VAnglikan Kilise’sine göre iki sakrament (Vaftiz, Evharistiya) esastır. Anglikanizm XVIII. yüzyıldan itibaren Amerika, Kanada, Avustralya, Afrika, Yeni Zelanda ve Hindistan’da yayılmıştır.Yaklaşık 30 milyon mensubu bulunan Anglikan Kilisesi ve Roma Katolik Kilisesi arasında II. Vatikan Konsili (1962-1965)’nden sonra uzlaşma zemini arama gayretlerine girişilmiştir.

Günümüzde Hıristiyanlık

             Günümüzde Hıristiyanlık dünyada hemen hemen her bölgede taraftara sahip bir dindir.Taraftar sayısı bakımından dünyada ilk sıradadır. Özellikle Avrupa, Amerika ve Avustralya kıtası ülkelerinde Hıristiyanlık yaygın bir din konumundadır.

             Hıristiyan ülkelerdeki Mezheplerin yoğunluğu farklılıklar göstermektedir. Rusya, Bulgaristan, Yunanistan gibi ülkelerde Ortodokslar ; italya, ispanya, Paraguay, Portekiz, Vatikan gibi ülkelerde Katolikler; isveç, Norveç, Danimarka, ABD gibi ülkelerde Protestanlar; ingiltere ‘de Anglikanlar diğer Hıristiyan mezheplerine göre çoğunluğu oluşturmaktadırlar.

             Hıristiyanlıktan kopan bazı akımların (Yehova Şahitleri, Mormonlar, Unitaryenler, Kuveykırlar gibi) bağımsız ayrı bir din hüviyetine bürünmesi veya ayrı bir din gibi hareket etmeleri ve farklı Kültlerin ortaya çıkıp yayılması Hıristiyanlığın önündeki sorunların başında gözükmektedir. Tüm bunlara rağmen Hıristiyanlık gittikçe taraftar sayısını arttıran ilahi bir dindir. Günümüzde çoğunluğu Katolik olmak üzere ( % 51 – 53 ) yaklaşık 1.560.000.000 Hıristiyan yaşamaktadır.

AÇIKLAMALAR ve KAYNAKLAR 
(1) Bazı Hıristiyan kelâmcıları “teslis”i şöyle açıklar: 1-Baba (akıl), 2- Oğul (isa natuk), 3-Ruhu’l-Kuds (ilim).
(2) Kelimenin ibrancası “maşiah”tır, “yağlanmış” anlamına gelir. Hıristiyan ve Hıristiyanlık terimleri incillerde geçmez. Bu terimlerin ilk kez isa’dan yaklaşık 20-30 yıl sonra Antakya’da kullanıldığı ileri sürülmektedir.
(3) Yahudilerin O’na inanmamaları, Mesih’in Davud soyundan geleceğine dair inançlanndan kaynaklanmaktadır.
(4) G. Tümer, A. Küçük, a.g.e., s. 136.
(5) Pavlus’un ilk adı Saul’dür. Kilisenin kuruluşunun ilk yıllarında Hıristiyanlar kin ve nefret sonucu O’na zulmetmişlerdir. Pavlus Efes, Galatya, Mekadonya, Korent’te dinini yaymış, M. 52’de Esine’ye gitmiştir. Kudüs’te iki kere hapsedilmiş, idam olunmak üzere Roma’ya gönderilmiştir. (M. 67) Yanında çeşitli kiliselere yönelik 14 mektup bulunmuştur. Bu mektupların en önemlisi Galatya, Efes, Korent ve Romalılara aittir. (Muncid, Beyrut, 1960)
(6) Hıristiyanlığı aslî haliyle açıklayan ve Hıristiyanların islâm’a yönelttikleri mantık dışı ithamları en güzel şekilde cevaplandıran kaynak eserlerin başında Şeyhülislam ibn Teymiye (1262-1328)’nin dört ciltlik el-Cevabu’s-Sahih Limen Beddele Dine’l-Mesih (Kahire, 1964)’i gelmektedir.
(7) Bkz. Yuhanna, V, 44.
(8) Bir diğer adı Havariler Kredosu olan bu inanç sistemi IV. yüzyıla aittir, üç bölümlü oniki maddeden meydana gelir. I. bölüm Tanrı’ya, II. bölüm Hıristiyan inançlarına, III. bölüm de Teslis’e ait umdeleri ihtiva etmektedir.
(9) Abdullah Tercüman, Hıristiyanlığa Reddiye, ist., 1965, s. 11.
(10) Matta, XXVIII, 19.
(11) G. Tümer, A. Küçük, A.g.e., s. 149.
(12) Teslis terimini Yunanca “trias” ilk defa Antakya’lı Teofilos tarafından büyük bir ihtimâlle 180 yılları civarında kullanmıştır.
(13) Teslis Hıristiyanlık dışındaki diğer bazı eski dinlerde de mevcuttur. Sümerler’de Anu-Enlil-Ea, Mısırlılar’da Isis-Osiris-Horüs, Hintliler’de, Brahma-Şiva-Vişnu vb. inançlar Hıristiyanlık’taki teslis inancına benzemektedir.
(14) Muallim Herrik, Protestanlıkta itikat ve ibadet, ist., 1884; Guseppe Descuffi, Hıristiyan Dini, izmir, 1963.
(15) inciller, Kitab-ı Mukaddes’in bir bölümünü oluşturan Yeni Ahit içinde bulunmaktadır.
(16) Enacil-i Erbaa denilen bu dört incil sıra ile şunlardır: 1,-Matta, 2-Markos, 3-Luka, 4- Yuhanna.
(17) Halen Hıristiyanların ellerinde bulunan incillerin birtakım tahrif ve sapmalardan korunamadığını ifade eden günümüz Amerikalı ilâhiyatçı prof. Friedman, bu konudaki görüşlerini, “incili Kim Yazdı?” adlı kitabında açıklamıştır. (Zaman Gazetesi, 21 Ağustos 1991)
(18) Sinoptik incillerin M. 60-70 yılları civarında yazıldığı tahmin edilmektedir. Büyük bir ihtimâlle Dördüncü incil (Yuhanna) M. 100 yıllarında yazılmış olmalıdır.
(19) Bu Dört incil’e “kanonik” (kanuna uygun, resmî) inciller de denir.
(20) Katolik Kilisesi ise, ilk dört incil’i gerçek kabul ederek bunlara Kilise incilleri demektedir.
(21) Bkz. Luka, III, 23, Matta, 1,16.
(22) Bkz. Yuhanna, V, 37, XIV, 7-9, Matta, XVIII, 1-14, Markos IX, l -8.
(23) Bkz. Matta, XIII, 54-58, Markos, VI, 4; Luka, IV, 29, Yuhanna, IV, 3.
(24) Bkz. Markos, I, 14; Romalılara Mektup, 1,8-10.
(25) Bkz. Luka, I, 47,1, 11.
(26) Bkz. Matta, XX, 30; Markos, X, 46.
(27) Bkz. Matta, III, 4; XI, 18-19.
(28) Bundan dolayı Katolik Kilisesi’ne Petrus’un Kilisesi de denir.
(29) Papa aynı zamanda Vatikan Devleti’nin başkanıdır. Resmi adı Stato Citta Vaticana olan, dünyanın bu küçük, fakat nüfuzlu devleti Roma şehrinin ortasındadır. Yüzölçümü 39 Km2’dir. Devlet başkanı olan Papanın seçtiği vali, şehrin idaresini üstlenmiştir. Devletin gelirini, dünyanın her yerinden katoliklerin yaptıkları yardımlar teşkil eder.
(30) Papalık Meryem’in isa gibi günahsız olduğunu 1854’te, göğe yükseldiğini de 1950’de karara bağlayarak bunları bir dogma halinde ilân etmiştir, inançlarına göre Meryem hiç kimse ile ilişki kurmadan isa’ya hamile kalmıştır.
(31) Lateran Konsili 1215 yılında toplanarak her Hıristiyanın yılda en az bir kere günah çıkartmasına karar almıştır.
(32) G. Tümer, A. Küçük, a.g.e., s. 161.
(33) Mehmet Aydın, Din Fenomeni, Konya, 1993, s. 131 vd.
(34) Monofîzit kiliselerle birlikte bu kiliselere istanbul Patrikliği veya Rum Ortodoks Patrikliği de denir.
(35) Bazı Dinler Tarihçilerine göre bu ayrılığı 857 yılında başlatmak mümkündür.
(36) Bu ayrılığın en büyük sebebi Ayasofya Kilisesi üzerinde Romalıların hükümranlık isteklerini Bizanslıların reddetmesi ve hemen ardından Roma’yı lânetlemeleridir. Aforozun kaldırılması için ilk ciddi teşebbüs 7-12-1965 tarihinde Vatikan ile Fener arasında istanbul’da gerçekleşmiştir.
(37) Meryem, isa ve azizleri tasvir eden, özel bir şekilde yapılmış, kilise ve evlerde bulunan resimler.
(38) Ortodoks Mezhebi’nin teşekkülünde Gregorios, Athanasios, Kyrillos vb. kilise itibarını kazanmış kişilerin büyük rolü vardır.
(39) Katoliklerle Ortodoksların 1054 yılında birbirlerinden ayrılmalarına, Ruhu’l-Kuds’ün yalnız “Baba”dan mı, yoksa “Baba-Oğul”dan mı çıktığı meselesi de sebeb olmuştur. 1962 de başlayan II. Vatikan Konsili ise bu ayrılığı gidermek için toplanmıştır.
(40) Protestanlık ana hatlarıyla oluştuktan sonra ancak 1529’da Roma Katolik Kilisesi’nden ayrılmıştır.
(41) A. Abdullah Masdusi, a.g.e., s. 177.
kaynak : Yrd.Doç.Dr.Osman CiLACI , Günümüz Dünya Dinleri, Ankara 1995
(I)Bakınız Kur ‘an-ı Kerim En ‘am 6:115,Yunus 10:64,Kehf 18:27,Ahzap 33:62,Fatır 35:43
(II)Bakınız Kur ‘an-ı Kerim Bakara 2:285,Ali imran 3:119 ve 3:84
(III) Bakınız Kur ‘an-ı Kerim Maide 5:43, Bakara 2:113,Enbiya 21:7, Yunus 10:94-95,Ali imran 3:93,Nahl 16:43
(IV)Dan Wickwire , “Kutsal Kitap Değiştirildimi?”, Müjde Yayıncılık ,istanbul 1994
(V)Dan Wickwire , “Kutsal Kitap Değiştirildimi?”, Müjde Yayıncılık ,istanbul 1994