kaynak inceleme

“EGZERSİZ FİZYOLOJİSİ” Adlı Kitabın ıncelenmesi

Kitap Doç.Dr. Mehmet GÜNAY tarafından 1999’da yazılmıştır. Kültür Ofset – Ankara tarafından basılmış, adresi Konur Sok. 10/3 Kızılay Ankara’da bulunan Spor Kitabevi aracılığı ile daşıtımı sağlanmaktadır. Kitabın isteme adresi Yüksel Cad. 11/4 Kızılay – Ankara’dır. Kitabın kapak tasarımın? Baki ÇAVUŞOĞLU yapmıştır.

Kitabın İçerişi

Önsözü

Son yıllarda sporun toplum ve toplum sağlığı açısından öneminin daha iyi algılanması spor bilimlerinde müspet gelişmelerin meydana gelmesine neden olmuştur. Spor bilimlerinin önemli bir dalı olan Egzersiz fizyolojisi de bu gelişmelere paralel olarak büyük bir ile gelişmiş ve spor açısından en önemli konulardan biri haline gelmiştir.

insan organizmasının egzersize uyumunu ve performansın arttırılması için yapılacak olan antrenmanların fizyolojik esaslarını inceleyen bir bilim dalı olan egzersiz fizyolojisi araştırmaları, yurt içinde ve yurt dışında spor araştırmalarının ilgi odaşı olmuştur. Yurt dışında bu konuda yayınlanmış pek çok değerli eserin bulunması rağmen ülkemizde bu konuda yayımlanan eserler çok sınırlı sayıdadır. Sayın Prof. Dr. Necati AKGÜN’ün “Egzersiz Fizyolojisi” ve Sayın Prof. Dr. Emin ERGEN ve arkadağları tarafından yayınlanan “Spor Fizyolojisi” adlı eserleri ülkemizde bu alanda yayınlanan belli bağlı eserlerdir.

Beden Eğitimi ve Spor Bölümleri lisans ve yüksek lisans öğrencileri, beden eğitimi öğretmenleri ve antrenörler için hazırlanan bu çalışma, Gazi Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Yüksekokulunun “Genel Fizyoloji ve Egzersiz Fizyolojisi” dersleri müfredat programlarına göre hazırlanmış olup, 22 bölümden meydana gelmiştir. Çalışmada sırasıyla egzersize organizmanın uyumu ve performansa ait fizyolojik temeller verilmeye çalışılmıştır. Bu kitabın bir başlangıç olarak kabul edilmesini, görülebilecek hata ve eksiklerin değerli spor bilimcilerinin eleğtiri ve katkılarıyla giderilmesini umuyor ve spor bilimine yararlı olmasını diliyorum.

Çalışma sırasında eserlerinde büyük ölçüde yararlandığım Sayın Prof. Dr. Necati AKGÜN ve Prof. Dr. Emin ERGÜN Bey’e, manevi katkılarını esirgemeyen sevgili eğim ve oğluma, değerli meslek taşlarım Oktay ÇİMEN, A. Emre EROL ve İbrahim CİCİOĞLU’na ve beni egzersiz fizyolojisi alnında çalışmaya yönlendiren değerli hocam Sayın Prof. Dr. Bilge GÖNÜL Hanımefendi’ye Şükranlarımı sunarım.

Kitabın Kapsadığı Ana Konular

I.Fizyoloji Bilimine Giriş, Hücre, Doku ve Sistemler

1- Fizyoloji Bilimine Giriş: Kitabın kapmış olduğu bu konuda, fizyolojinin terimsel tanımı ve kısaca kapsadığı alt başlıkları tanıtılmıştır. Organizmanın yapısal düzeyi, canlıların ortak özellikleri, canlılığın devamı için gerekli faktörler konuları bu konunun dişer alt başlıklarıdır.

2- Hücre: Bu kısımda canlıların yapıtaşı olan hücrenin yapısı ve özellikleri anlatılmıştır. Kimyasal fiziksel ve dişer işlevsel özellikleri açısından hücre konusu alt başlıklar halinde işlenmiştir.
3- Doku: insan vücudunda bulunan doku türleri epitel, bağ ve destek, kas, sinir dokusu başlıkları altında anlatılmıştır.

4- Sistemler: insan vücudunda bulunan deri, iskelet, kas, dolaşım, lenfatik, sinir, hormonal, solumun, sindirim, boşaltım ve üreme sistemleri tek tek başlıklar halinde anlatılmıştır.

II. Enerji Metabolizması, Egzersiz ve Toparlanma

5- Enerji: Enerjinin tanımı, çeşitleri ve insan vücudunda enerjinin nasıl ve hangi yollarla oluştuŞu anlatılmıştır. Bu kısımda enerji,iş ve güç kavramları, enerji sistemleri, enerji sistemlerinin karşılaştırılması alt başlıklar halinde işlenerek anlatılmıştır.

6- Dinlenme ve Egzersiz Sırasında Aerobik ve Anaerobik Enerji Sistemleri: Bölüm, dinlenmede enerji metabolizması, egzersizde enerji metabolizması, egzersiz ve enerji dengesi, enerji üretimi ve spor aktiviteleri alt başlıkları halinde işlenmiştir. insan organizmasının enerji sistemleri nasıl kullandığı bir önceki bölüme göre detaylı bir şekilde ilenmiştir.

7- Egzersiz Sonrası Toparlanma: Oksijen borcu, toparlanmada enerji kaynaklarının yenilenmesi, laktik asidin uzaklaştırılması ve miyoglobinin oksijenasyonu konularını kapsar. Egzersiz sonrası toparlanma enerji depolarının yenilenmesi ve bu işlem için gerekli olan oksijen ile alakalıdır ve kitabın bu bölümünde bu sürecin aŞamaları alt başlıklar halinde detaylı bir şekilde işlenmiştir.

8- Kas ve Egzersiz: Çizgili kasların yapısı, kas kasılması, kas kasılma çeşitleri, kasların grup hareketleri, kas lif tipleri, kas lif tiplerinin özellikleri, kas lif tipleri ve performans, motor ünite, kasın mekanik özellikleri, kas kan akımı ve egzersiz, düz kaslar, abnormal kasılmalar, iskelet kasları ve egzersiz ve kas ve yorgunluk konuları bu bölüm içerisinde egzersiz açısından önemi dikkate alınarak işlenmiştir.

9- Sinir Sistemi ve Egzersiz: Bu kısım sinir hücresi, sinirsel uyarının meydana gelmesi ve iletilmesi, sinapslar ve sinaptik ileti, merkezi sinir sistemi, refleks ve istemsiz hareket, duyular ve duyu reseptörleri, kasın duyu reseptörleri, propriosepsiyon ve kinestetik duyu, sinir sistemi ve kas hareketlerinin kontrolü, duyusal giriş, hafıza ve motor becerileri, postür ve denge, periferik sinir sistemi ve biolojik ritim konuları kapsamaktadır. Bu kısımda insan vücudundaki sinirsel iletim ve bu iletimi sağlayan vücut elemanları işlevsel özellikleri ve fizyolojik önemine göre belli bir sıra içerisinde anlatılmıştır.

III. Solunum Sistemi, Egzersiz ve Kanda Gazların Ta?ınması

10- Solunum Sistemi ve Egzersiz: Solunum, solunum sisteminin fizyolojik anatomisi, solunumun mekanişi, pulmoner ventilasyon, egzersizde ventilasyon, akcişer hacim ve kapasiteleri, egzersizin solunuma etkileri, ventilasyon için oksijen kullanımı ve sigara, alveolar ventilasyon, solunum tipleri, solunumun düzenlenmesi ve egzersiz, ventilasyon ve anaerobik eğik ve ventilasyon ve aerobik performans konuları bu bölümün alt başlıklarıdır. Bu kısımda solunumun işlevsel süreçlerinin insan metabolizmasında nasıl gerçekleştişi ve egzersizde solunumsal süreçlerin nasıl belirlendişi ve bu sürece metabolizmanın nasıl uyum gösterdişi aŞama aŞama anlatılmıştır.

11- Kanda Solumun, Gazların Ta?ınması: Gazların difüzyonu, gazların taş,ınması, kanda oksijen taş,ınması, oksihemoglabin dissosiasyon eğrisi ve kanda karbondioksit taş,ınması konuları, kana oksijenin karşıması ile başlayarak kanda karbondioksit taş,ınmasına kadar belli bir sıra ve düzen içerisinde anlatılmıştır.

IV. Dolaşım Sistemleri ve Egzersiz

12- Dolaşım Sistemi: Kalp kasının yapısı, kalp kasının histolojik yapısı, kalp kasının yapısı, kalbin uyarı ve ileti sistemi, kalp kasının kasılması, elektro kardiografi, kan damarları sistemi ve periferik dolaşım, kalbin otonom kontrolü, kalp ve egzersiz, kalp debisi, kalp debisi ve stasling yasası, kalp atım hız? ve önemi, kalp atım hız? ve kalp debisi ilişkisi, egzersiz sırasında ve sonrasında kalp atım hız? ve kalp debisinin egzersizde kontrolü konuları bu bölüm altında detaylı bir şekilde ilenmiştir. Dolaşım sisteminin kaynaşı olan kalp ve kalbin çalışma sistemi anlatılmış ve bunun egzersiz ile olan başlantısı ortaya koyulmaya çalışılmıştır.

13- Kan ve Egzersiz: Kan, kan hacmi ve kompozisyonu, kansızlık, polisitemi ve lösemi, antijen-antibodi, dolaşım sistemi, egzersiz ve kan, kan basınc? ve egzersiz, antrenmanın dolaşım sistemine etkileri, kalpte kroner dolaşım ve egzersiz, lenfatik sistem ve lenf dolaşımı konuları bu bölüm altında işlenen konulardır. Bu bölümde kanın insan vücudundaki işlevsel özellikleri anlatılırken bu özelliklere egzersizin nasıl etki ettişi ortaya koyularak anlatılmaya çalışılmıştır.

14- Asit- Baz Dengesi veEgzersiz: Asit-baz dengesi, egzersiz ve asit-baz dengesi konuları bu kısımda alt başlıklar halinde işlenmiştir. insan vücudundaki sıvıların ve vücuda alinan sıvıların ph sıkalasındaki değerlerinin ortaya konmuştur ve egzersizin bu değerlere olan etkisi anlatılmaya çalışılmıştır.

VI. Endokrin (Hormonal) Sistem ve Egzersiz

15- Endokrin Sistem: Hormonların sınıflandırılması, hormon biosentezi ve salgının kontrolü, hormonların hücrede depo edilmesi ve salınımı, hormon reseptörleri, hipofiz bezi, hipofiz bezi ön lob hormonları, hipofiz bezi arka lob hormonları, tiroid bezi ve hormonları, parathormon, adrenal bez ve hormonları, adrenal korteks ve hormonları, mineralokortikoidler, glukokortikoidler, adrenal medulla ve hormonları, pankreas hormonları, insulin hormonu, glukogon hormonu, cinsiyet hormonu, egzersiz ve stres hormonları bu kısmın alt başlıklarıdır ve hormonları vücuttaki aktivite türüne ve önemine göre belli bir düzen içerisinde işlenmiş ve egzersizde nasıl aktivite gösterdikleri anlatılmıştır.

VII. Farklı Koğullarda Egzersiz

16- Is? Dengesi ve Egzersiz: Is? dengesi, soğuk ortamda egzersiz, sıcak ortamda egzersiz, terleme, sıcağa uygum sağlama, ısıya bağlı rahatsızlıklar, sıcak ortamda egzersiz ve önlemleri bu bölümün alt başlıklarıdır ve egzersizin farklı ortamlarda vücut sistemlerini ve vücudun işlevsel açıdan nasıl etkilendişi ortaya koyulmaya çalışılmıştır.

17- Farklı Oksijen ve Atmosfer Koğullarında Spor: Yüksek irtifa ve performans, atmosfer ve atmosfer basınc?, hipoksia, yüksek irtifanın etkileri, aklimatizasyon, yüksek irtifa ve antrenman konuları bu bölümün alt başlıklarıdır. Bu kısımda farklı atmosfer basınçlarında yapılan antrenmanın vücudu nasıl etkiledişini ortaya koymak amacıyla yüksek irtifanın atmosfer basıncına etkileri, ve bu basınç farkının performans açısından vücudun işlevsel fonksiyonlarını nasıl etkiledişi anlatılmıştır.

18- Hiperbarik Ortam ve Dalma Fizyolojisi: Dalma çeşitleri ve dalma fizyolojisi, snorkel, yardımc? araç kullanmadan dalma ve nefes tutma, scuba yardımı ile dalma bu bölümün alt başlıklarıdır. Bu bölümde dalma esnasında vücudun işlevsel olarak nasıl etkilendişi anlatılmıştır ve dalma çeşidine göre vücudun işlevsel olarak nasıl etkilendişi ve ne gibi değişiklikler meydana geldişi ortaya konmaya çalışılmıştır.

VIII. Doping ve Ergonjenik Yardımlar

19- Doping: Stimular, anabolik steroidler, beta blokerler, narkotik analjezikler, diüretikler, pepdit hormonları ve analogları, kısıtlamaya bağlı ilaçlar ve kan dopingi bu konunu alt başlıklarını bu bölümü oluşturmaktadır. Bu kısımda doping çeşitleri ve bunların vücutta nasıl aktivite gösterdişi anlatılmaktadır.

20- Ergojenik Yardımlar: Mekanik ve biomekanik yardımlar, farmokolojik yardımlar, fizyolojik yardımlar, psikolojik yardımlar ve beslenme ile ilgili yardımlar bu kısımda anlatılırken bir önceki bölümün devamı olarak, performans? arttırmaya yönelik yapılan bu yardım çeşitlerinin vücudu işlevsel olarak nasıl etkiledişi ortaya konulmaya çalışılmıştır.

IX. Enerji Dengesi Metabolizma, Beslenme ve Performans

21- Beslenme ve Performans: Enerji ve enerji dengesi, metabolizma, enerji verebilen besin öğeleri, karbonhidratlar, yağlar, proteinler, Enerji veremeyen besin öğeleri, vitaminler, mineraller, su, spor beslenmesi ve pratik önlemler bu bölümü oluşturan alt başlıklardır. Bu kısımda beslenmenin vücudu işlevsel olarak nasıl etkiledişi ve besin ö?elerinin performans? arttırmak amacı ile nasıl kullanılması gerektişi konusunda açıklamalarda bulunulmuştur. Yine bu besin öğeleri vücuttaki önem sıraları ve fonksiyonel özelliklerine göre sıralanmaya çalışılmıştır.

X. Sürantrenman

22- Süantrenman: Sürantrenman kavramı, sürantrenman türleri, sürantremanın belirlenmesi ve sürantrenmanın önlenmesi bu bölümün alt bağlılarını oluşturmaktadır. Bu bölümde sürantrenman kavramı açıklanmıştır ve performans? işlevsel olarak nasıl etkiledişi ve yapılması gerekenler basamaksal olarak anlatılmıştır.

23- Terminoloji: Kitap içinde yer alan belli bağlı terimlerin anlamları yazılmıştır.

24- Genel ındeks: Hangi konunu hangi sayfada bulunduğu yazılmıştır.

Kitap İçerişi ve Kitabın Yazılı? Amacı

Kitap içerik açısından bir beden eğitimi öğretmenin ihtiyaçları karşılamada yeterli olacaşı düşünülmektedir. Kitap hazırlanmasında kullanılan kaynak sayısı 104’tür ve kaynak çeşitlilişi çok tutulmaya çalışılarak, değişik düşüncelere yer vererek, kitabın belli bir konu üzerindeki yorumları güçlendirilmeye çalışılmıştır. Bu anlatım sayesinde kitabı okuyanların da konu üzerinde görecelik payı da hesaba katılarak kendi öznel düşüncelerini oluşturabilmeleri hedeflenmiştir. Bu anlatıma daha açık bir şekilde Mesut CERİT’in çevirmiş olduğu “Beden Eğitimi ve Sporun Fizyolojik Temelleri” adlı kitapta rastlamak mümkündür.

Bir spor eğitmenin antrenman ortamında ihtiyacı olan bilgiler tek düze ve sabit değildir ve aslında düşünüldüşünden çok daha fazla bilgi ve tecrübeye gerek vardır. Kitabın bir antrenörün kendi düşünce sistemini oluşturması ve bunu kendi sporcuları üzerinde uygulaya bilecek şekilde yazılmış olması spor eğitmenleri açısından çok önemlidir.

Kısaca kitabın yazılış amacı, yukarıda kitabın ön sözünde de yazıldığı gibi, beden eğitimi ve spor eğitmenlerinin çalıştırdıkları beden eğitimi ve spor katılımcılarının yapılan egzersizden nasıl etkilendişi ve bu etkilerin nasıl düzenlenebileceği ve bireysel olarak katılımcıların istedikleri performansın sağlanabilmesi için beden eğitimi ve spor eğitmenlerinin yararlanabileceği bir kaynak kitap oluşturmaktır.

Kitabın Görsel Açıdan ıncelenmesi

Anlatılan konuların görsel açıdan biraz daha desteklenmesi mümkün olabilirdi ve bu sayede de kitabın okur açısından daha fazla ilgi çekmesi ve anlaşılırlığı arttırılabilirdi. Yine Mesut CERİT’in çevirmiş olduğu “Beden Eğitimi ve Sporun Fizyolojik Temelleri” adlı kitap gözden geçirildişinde bu kaynaşın görsel olarak daha fazla göze hitap ettişi ve okurun kitabın okunması esnasında öğrenmeyi daha fazla arttırdığı söylenebilir.

Kitabın sayfa düzeni görsel aşırlık pek dikkate alınmadan hazırlanmıştır. Bu okuyucuda görsel öğeler ve metin arasındaki ba?ın kurulması açısından bir zorluk teğkil edebileceği düşüncesine yol açmaktadır. Kitapta renk çeşitlilişinin kullanılmaması ise kitap maliyetini düşürmek amacıyla yapıldığı sanılmaktadır.

Kitabın yazı karakteri büyüklüğü okuyucunun rahat görebileceği büyüklükte olup önemli kelimeler ve başlıklar kalın yazılarak okuyucunun görsel açıdan dikkati çekilmeye çalışılmıştır.
Beden Eğitimi Açısından Kitabın Önemi

Kitabın ön sözünde de yazıldığı gibi beden eğitimi bir bilim dalı olarak giderek gelişmekte ve bilimcilerin kafasın? yoran tek soru “performansın nasıl arttırılacaşı” dır. Bu da insanları insan vücudunun işlevsel olarak nasıl çalıştışını ve egzersizde vücudun nasıl etkilendişini öğrenmeye ve bunun detaylarına inmeye zorlamaktadır.

Bir beden eğitimi öğretmeni sadece öğrencilerine ?sınma, açma germe ya da oyun oynatan kişi değildir. Beden eğitimi öğretmeni sadece okul derslerinde öğrencilerini fiziksel olarak yetiştiren kişi de değildir. Beden eğitimi öğretmeni kendini yetiştirmeli ve spor alanında pek çok konuda yetkin olmalıdır. Bulunduğu okulda öğrencilerini spora yöneltmeli ve belli spor branılarında aktivite gösteren öğrencilerini sporcu olarak yetiştirmelidir. Bu doğrultuda da beden eğitimi öğretmenleri egzersizin insan vücudunu işlevsel, fizyolojik açıdan nasıl etkiledişi bilmeleri gerekmektedir. Kaldı ki normal okul derlerinde bile öğrencilerin yapılan aktiviteden nasıl etkilendişini tahmin edebilmek ve ona göre yeni etkinlikler planlamak direk olarak fizyoloji ile başlantılı bir konudur.

Kitap konuların işlenmesi açısından basamaksal olarak işlenmiştir ve bu da bu konuda bilgi sahibi olmak isteyen okurlar için bir kolaylıktır. Kitabı ilk defa okuyacak olan bir okur canlının yapı taşı olan hücreden başlayarak insan organizmasındaki karmaşık sistemlere doğru herhangi bir yardım almadan sadece kitabı dikkatlice okuyarak pek çok bilgiye ve tecrübeye rahatlıkla ulaşabilecektir. Bu kitabın yanında okunacak bir dişer egzersiz fizyolojisi ile ilgili herhangi bir kaynaksa okurun karşılaştırma ve pekiştirme yapmasına olanak sunacak ve öğrenmelerinin pekişmesine yardımc? olabilecektir.

ıncelenen bu kaynak beden eğitimi alanında vücudun yapılan beden eğitimi aktivitelerinden nasıl etkilendişi anlama konusunda yazılmış olan çok özet ve net bilgilerle donatılmış önemli bir kaynaktır ve tüm beden eğitimi öğretmenlerinde bulunması gereken bir kitaptır. Aynı zamanda önsöz kısmında da yazıldığı gibi sporun insan fizyolojisi üzerine olan etkileri konusunda yazılmış olan çok az Türkçe kaynak vardır. Bu kitap bu alanda bir öncü niteli taşımakta ve anlatım dili anlaşılır bir şekilde yazılmaya çalışılmıştır.

Kaynakça

GÜNAY M. “Egzersiz Fizyolojisi” 2. Bask? Spor Kitabevi Konur Sok. 10/3 Kızılay – Ankara 1999