T.C.1961 Anayasası (İnsan Haklarıyla İlgili Maddeler) (9 Temmuz 1961)

Temel Hakların Niteliği Ve Korunması
Madde 10

Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez,temel hak ve hürriyetlere sahiptir.

Devlet, kişinin temel hak ve hürriyetlerini, fert huzuru, sosyal adalet ve hukuk devleti ilkeleri ile bağdaşamayacak surette sınırlayan siyasi, iktisadi ve sosyal bütün engelleri kaldırır, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlar.

Temel Hak Ve Hürriyetlerin Özü, Sınırlanması Ve Kötüye Kullanılması
Madde 11

Temel hak ve hürriyetler devletin ülkesi ve milleti ile bütünlüğünü cumhuriyetin, milli güvenliğin, kamu düzeninin, kamu yararının, genel ahlakın, ve genel sağlığın korunması amacıyla veya anayasanın diğer maddelerinde gösterilen özel sebeplerle anayasanın özüne ve ruhuna uygun olarak, ancak kanunla sınırlanabilir.

Kanun, temel hak ve hürriyetlerin özüne dokunamaz.

Bu anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiç birisi, insan hak ve hürriyetlerini veya Türk devletinin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüğü veya dil, ırk, sınıf ,din ve mezhep ayrımına dayanarak nitelikleri anayasada belirtilen cumhuriyeti ortadan kaldırmak kastı ile kullanılamaz.

Bu hükümlere aykırı eylem ve davranışların cezası kanunda gösterilir.

İKİNCİ BÖLÜM
KİŞİNİN HAKLARI VE ÖDEVLERİ

Kişi Dokunulmazlığı
Madde 14

Herkes, yaşama, maddi ve manevi varlığını geliştirme haklarını ve kişi hürriyetine sahiptir.

Kişi dokunulmazlığı ve hürriyeti kanunun açıkça gösterdiği hallerde, usulüne verilmiş hakim kararı olmadıkça kayıtlanmaz.

Kimseye eziyet ve işkence yapılamaz.

İnsan haysiyeti ile bağdaşmayan ceza konulamaz.
Özel Hayatın Gizliliği
Madde 15

Özel hayatın gizliliğine dokunulamaz. Adli soruşturmanın gerektirdiği istisnalar saklıdır.

Kanunun açıkça gösterdiği hallerde usulüne göre verilmiş hakim kararı olmadıkça milli güvenlik veya kamu düzeni bakımından gecikmede sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınan merciin emri bulunmadıkça kimsenin üstü, özel kağıtları ve eşyası aranamaz ve el konulamaz.
Konut Dokunulmazlığı
Madde 16

Konuta dokunulamaz. Kanunun açıkça gösterdiği hallerde usulüne göre verilmiş hakim kararı olmadıkça; milli güvenlik veya kamu düzeni bakımından gecikmede sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınan merciin emri bulunmadıkça, konuta girilemez, arama yapılamaz. Buradaki eşyaya el konulamaz.
Haberleşme Hürriyeti
Madde 17

Herkes, haberleşme hürriyetine sahiptir.

Haberleşmenin gizliliği esastır. Kanunun gösterdiği hallerde, hakim tarafından kanuna uygun olarak verilmiş bir karar olmadıkça bu gizliliğe dokunulamaz.
Seyahat Ve Yerleşme Hürriyeti
Madde 18

Herkes seyahat hürriyetine sahiptir; bu hürriyet ancak milli güvenliği sağlama ve salgın hastalıkları önleme amaçları ile kanunla sınırlanabilir.

Herkes, dilediği yerde yerleşme hürriyetine sahiptir. Bu hürriyet ancak milli güvenliği sağlama, salgın hastalıkları önleme, kamu mallarını koruma, sosyal, iktisadi ve tarımsal gelişmeyi gerçekleştirme zorunluluğu ile ve kanunla sınırlanabilir.

Türkler, yurda girme veya yurtdışına çıkma hürriyetine sahiptir. Yurtdışına çıkma hürriyeti kanunla düzenlenir.
Vicdan ve Din Hürriyeti
Madde 19

Herkes, vicdan ve dini inanç ve kanaat hürriyetini sahiptir.

Kamu düzenine veya genel ahlaka veya bu amaçlarla çıkarılan kanunlara aykırı olmayan ibadetler , dini ayin ve törenler serbesttir. Kimse, ibadete dini ayin ve törenlere katılmaya dini inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz. Kimse, dini inanç ve kanaatlarından dolayı kınanamaz.

Din eğitim ve öğrenimi, ancak kişilerin kendi isteğine ve küçüklerinde kanuni temsilcilerinin isteğine bağlıdır.

Kimse, devletin sosyal, iktisadi, siyasi ve temel hukuki düzenini kısmen de olsa, din kurallarına dayandırma veya siyasi ve şahsi çıkar veya nüfuz sağlama amacıyla her ne surette olursa olsun, dini veya din duygularını yahut kutsal sayılan şeyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz. Bu yasak dışına çıkan veya başkasını bu yolla kışkırtan gerçek ve tüzel kişiler hakkında kanunun gösterdiği hükümler uygulanır, siyasi partiler anayasa mahkemesince temelli kapatılır.
Düşünce Hürriyeti
Madde 20

Herkes, düşünce ve kanaat hürriyetine sahiptir; düşünce veya kanatlarını söz yazı resim ile veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklayabilir veya yayabilir. Kimse düşünce veya kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz.
Bilim Ve Sanat Hürriyeti
Madde 21

Herkes bilim ve sanatı serbestçe öğrenme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araştırma hakkına sahiptir.

Eğitim ve öğretim, devletin gözetim ve denetimi altında serbesttir. Özel okulların bağlı olduğu esaslar, devlet okulları ile erişilmek istenen seviyeye uygun olarak kanunla düzenlenir.

Çağdaş bilim ve eğitim esaslarına aykırı eğitim ve öğretim yerleri açılamaz.
Basın Hürriyeti
Madde 22

Basın hürdür; sansür edilemez.

Devlet, basın ve haber alma hürriyetini sağlayacak tedbirleri alır.

Basın ve haber alma hürriyeti, ancak devletin ülkesi ve milleti ile bütünlüğünü, kamu düzenini, milli güvenliği ve milli güvenliğin gerektirdiği gizliliği veya genel ahlakı korumak,

Kişilerin haysiyet şeref ve haklarına tecavüzü, suç işlemeye kışkırtmayı önlemek veya yargı görevinin amacına uygun olarak yerine getirilmesini sağlamak için kanunla sınırlanabilir.

Yargı görevinin amacına uygun olarak yerine getirilmesi için kanunla belirtilecek sınırlar içerisinde hakim tarafından verilecek kararlar saklı olmak üzere olaylar hakkında yayın yasağı konamaz.

Türkiye’de yayımlanan gazete ve dergiler,kanunun gösterdiği suçların işlenmesi halinde hakim kararıyla devletin ülkesi ve milleti ile bütünlüğünün milli güvenliğin kamu düzenin ve genel ahlakın korunması gecikmede sakınca bulunan hallerde de, kanunun açıkça yetkili kıldığı merciin emriyle toplatılabilir. Toplatma kararını veren yetkili mercii bu kararı en geç 24 saat içinde mahkemeye bildirir. Mahkeme bu kararı en geç 3 gün içinde onaylamazsa toplatma kararı hükümsüz sayılır.

Türkiye’de yayınlanan gazete ve dergiler milli güvenliğe kamu düzenine genel ahlaka insan hak ve hürriyetlerine dayanan milli, demokratik, laik, ve sosyal cumhuriyet ilkelerine veya devletin ülkesi ve milleti ile bölünmezliği temel hükmüne aykırı yayımlardan mahkum olma halinde mahkeme kararıyla kapatılabilir.
Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Düzenleme Hakkı
Madde 28

Herkes, önceden izin almaksızın silahsız ve saldırısız toplanma veya gösteri yürüyüşü yapma hakkına sahiptir.

Bu hak, ancak kamu düzenini korumak için kanunla sınırlanabilir.
Dernek Kurma Hakkı
Madde 29

Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir. Bu hakkın kullanılışında uygulanacak şekil ve usuller kanunda gösterilir. kanun devletin ülkesi ve milleti ile bütünlüğünün, milli güvenliğin, kamu düzenin ve genel ahlakın korunması maksadı ile sınırlar koyabilir.

Hiç kimse bir derneğe üye olmaya veya dernekte üye kalmaya zorlanamaz. Dernekler , kanunun gösterdiği hallerde hakim kararı ile kapatılabilir. Devletin ülkesi ve milleti ile bütünlüğünün milli güvenliğin ve kamu düzeninin ve genel ahlakın korunması bakımından gecikmede sakınca bulunan hallerde de, hakim kararına kadar kanunun açıkça yetkili kıldığı merciin emriyle faaliyetten alıkonulabilir.
Kişi Güvenliği
Madde 30

Suçluluğu hakkında kesin kuvvetli belirti bulunan kişiler, ancak kaçmayı veya delillerin yok edilmesine veya değiştirilmesini önlemek maksadı ile veya bunlar gibi tutuklamayı zorunlu kılan ve kanunla gösterilen diğer hallerde hakim kararı ile tutuklanabilir. Tutukluluğun devamına karar verebilmesi aynı şartlara bağlıdır.

Yakalama, ancak suçüstü halinde veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yapılabilir; Bunun şartlarını kanun gösterir.

Yakalanan veya tutuklanan kimselere, yakalama veya tutuklama sebeplerinin ve haklarındaki iddiaların yazılı olarak hemen bildirilmesi gerekir.

Yakalanan veya tutuklanan kimse, tutulma yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç 48 saat ve Devlet Güvenlik Mahkemelerinin görev ve yetkilerine giren suçlar ile kanunun açıkça belli ettiği hallerde toplu olarak işlenen suçlarda genellikle savaş ve sıkı yönetim hallerinde kanunlarda gösterilen süre içinde hakim önüne çıkarılır bu süre 15 günü geçemez.

Kimse, bu süreler geçtikten sonra hakim kararı olmaksızın, hürriyetinden yoksun kılınamaz. Yakalanan veya tutuklanan kimsenin durumu hemen yakınlarına bildirilir.

Bu esaslar dışında işleme tabi tutulan kimselerin uğrayacakları her türlü zararlar kanuna göre devletçe ödenir.

Kanuni Yargı Yolu
Madde 32

Hiç kimse, kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz.

Bir kimseyi, kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahip olağan üstü merciler kurulamaz.
Cezaların Kanuni ve Şahsi Olması ; Zorlama Yasağı
Madde 33

Kimse, işlendiği zamanda yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilinden dolayı cezalandırılamaz.

Cezalar ve ceza tedbirleri ancak kanunlarla konulur.

Kimseye, suç işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza verilemez.

Kimse, kendisine veya kanunun gösterdiği yakınlarını suçlandırma sonucu doğuracak beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz.

Ceza sorumluluğu şahsidir.

Genel müsadere cezası konulamaz.
SOSYAL VE İKTİSADİ HAKLAR VE ÖDEVLER
Ailenin Korunması
Madde 35

Aile Türk toplumunun temelidir.

Devlet ve diğer kamu tüzel kişileri, ailenin, ananın ve çocuğun korunması için gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar.

Mülkiyet Hakkı
Madde 36

Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar ancak kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz.
Toprak Mülkiyeti
Madde 37

Devlet, toprağın verimli olarak işletilmesini gerçekleştirmekle ve topraksız olan veya yeterli toprağı bulunmayan çiftçiye toprak sağlamak amaçları ile gereken tedbirleri alır. Kanun, bu amaçlarla, değişik tarım bölgelerine ve çeşitlerine göre toprağın genişliğini gösterebilir. Devlet, çiftçinin işletme araçlarına sahip olmasını kolaylaştırır.

Toprak dağıtımı, ormanların küçülmesi veya diğer toprak servetlerinin azalması sonucunu doğuramaz.
Çalışma ve Sözleşme Hürriyeti
Madde 40

Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüs kurmak serbesttir.

Kanun, bu hürriyetleri ancak kamu yararı amacıyla sınırlayabilir.

Devlet, özel teşebbüslerin milli iktisadın gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini güvenlik ve kararlılık içerisinde çalışmasını sağlayacak tedbirleri alır.
Çalışma Hakkı ve Ödevi
Madde 42

Çalışma herkesin hakkı ve ödevidir.

Devlet, çalışanların insanca yaşaması çalışma hayatının kararlılık içerisinde gelişmesi için, sosyal, iktisadi ve mali tedbirlerle çalışanları korur ve çalışmayı destekler işsizliği önleyici tedbirleri alır, angarya yasaktır.

Memleket ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda vatandaşlık ödevi niteliği olan beden ve fikir çalışmalarının şekil ve şartları, demokratik esaslara uygun olarak kanunla düzenlenir.
Çalışma Şartları
Madde 43

Kimse, yaşına, gücüne ve cinsiyetine uygun olmayan bir işte çalıştırılamaz.

Çocuklar, gençler ve kadınlar, çalışma şartları bakımından özel olarak korunur.

Dinlenme Hakkı
Madde 44

Her Çalışan dinlenme hakkına sahiptir. Ücretli hafta ve bayram tatili ve ücretli yıllık izin hakkı kanunla düzenlenir.
Ücrette Adalet Sağlanması
Madde 45

Devlet, çalışanların yaptıkları işe uygun bir insanlık haysiyetine yaraşır bir yaşayış seviyesi sağlamalarına elverişli adaletli bir ücret elde etmeleri için gerekli tedbirleri alır.

Sendika Kurma Hakkı
Madde 46

İşçiler ve işverenler, önceden izin almaksızın, sendikalar ve sendika birlikleri kurma, bunları serbestçe üye olma ve üyelikten ayrılma hakkına sahiptirler, bu hakların kullanılışında uygulanacak şekil ve usuller kanunda gösterilir. kanun devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün milli güvenliğin, kamu düzeninin ve genel ahlakın korunması maksadıyla sınırlar koyabilir.

Sendikalar ve sendika birliklerinin tüzükleri, yönetim ve işleyişleri demokratik esaslara aykırı olamaz.
Toplu Sözleşme ve Grev Hakkı
Madde 47

İşçiler, işverenlerle olan münasebetlerinde iktisadi ve sosyal durumlarını korumak veya düzeltmek amacıyla toplu sözleşme ve grev haklarına sahiptir.

Grev hakkının kullanılması ve istisnaları ve işverenlerin hakları kanunla düzenlenir.
Sosyal Güvenlik Hakkı
Madde 48

Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Bu hakkı sağlamak için sosyal sigortalar ve sosyal yardım teşkilatı kurmak ve kurdurmak devletin ödevlerindendir.
Sağlık Hakkı
Madde 49

Devlet, herkesin beden ve ruh sağlığı içinde yaşayabilmesini ve tıbbi bakım görmesini sağlamakla ödevlidir.

Devlet, yoksul veya dar gelirli ailelerin sağlık şartlarına uygun konut ihtiyaçlarını karşılayıcı tedbirler alır.
Öğrenimin Sağlanması
Madde 50

Halkın öğrenim ve eğitim ihtiyaçlarını sağlama devletin başta gelen ödevlerindendir.

İlk öğrenim , kız ve erkek bütün vatandaşlar için mecburidir ve devlet okullarında parasızdır.

Devlet, maddi imkanlardan yoksun başarılı öğrencilerin, en yüksek öğrenim derecelerine kadar çıkmalarını sağlama amacıyla burslar ve başka yollarla gerekli yardımları yapar.

Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.

Devlet, tarih ve kültür değeri olan eser ve anıtların korunmasını sağlar.
Devletin İktisadi ve Sosyal Ödevlerinin Sınırı
Madde 53

Devlet bu bölümde belirtilen iktisadi ve sosyal amaçlara ulaşma ödevlerini, ancak iktisadi gelişme ile mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.

SİYASİ HAKLAR VE ÖDEVLER

Vatandaşlık
Madde 54

Türk devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türk’tür. Türk babanın veya Türk ananın çocuğu Türk’tür. Yabancı babadan ve Türk anadan olan çocuğun vatandaşlık durumu kanunla düzenlenir. Vatandaşlık, kanunun gösterdiği şartlarla kazanılır ve ancak kanunda belirtilen hallerde kaybedilir.

Hiçbir Türk, vatana bağlılıkla bağdaşmayan bir eylemde bulunmadıkça vatandaşlıktan çıkarılamaz. Vatandaşlıktan çıkarma ile ilgili karar ve işlemlere karşı yargı yolu kapatılamaz.
Seçme ve Seçilme Hakkı
Madde 55

Vatandaşlar, kanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme ve seçilme hakkında sahiptir. Seçimler serbest, eşit, gizli, tek dereceli genel oy , açık sayım ve döküm esaslarına göre yapılır.
Parti Kurma Hakkı ve Partilerin Siyasi Hayattaki Yeri
Madde 56

Vatandaşlar siyasi parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve çıkma hakkına sahiptir.

Siyasi partiler , önceden izin almadan kurulur ve serbestçe faaliyette bulunurlar.

Siyasi partiler ister iktidar da ister muhalefette olsunlar, demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır.

Son milletvekili genel seçimlerinde muteber oy sayısının en az yüzde beşini alan veya bu seçimlerde millet meclisince grup teşkil edecek sayıda milletvekilliği kazanmış bulunan siyasi partilere devletçe yapılacak yardım kanunla düzenlenir.
Kamu Hizmetine Girme Hakkı
Madde 58

Her Türk, kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir. Hizmete alınmada, ödevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayrım gözetilemez.
Mal Bildirimi
Madde 59

Kamu hizmetine girenlerin mal bildiriminde bulunmaları kanunla düzenlenir. Yasa ve yürütme organlarında görev alanlar, bundan istisna edilemez.
Dilekçe Hakkı
Madde 62

Vatandaşlar , kendileri ile veya kamu ile ilgili dilek ve şikayetleri hakkında , tek başlarına veya topluca , yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne yazı ile başvurma hakkına sahiptirler.

Kendileriyle ilgili başvurmaların sonucu dilekçe sahiplerine yazılı olarak bildirilir.

kaynak: canaktan.org