Çirag Kala: Kafkas Dağlarında Bin Beş Yüz Yıllık Kandil

Azerbaycan’ın kuzeydoğusunda, Bakü’den Kuba’ya giden yolun üzerinde, Şabran bölgesinde, ormanlık bir dağın tepesinde yalnız bir kule yükseliyor. Uzaktan bakıldığında, dağın sırtında küçük bir taş parçası gibi görünüyor. Yaklaştıkça, bu taş parçasının aslında yaklaşık bin beş yüz yıllık bir kale olduğunu anlıyorsunuz. Adı Çirag Kala, Azerbaycan Türkçesinde Çıraqqala, yani “Kandil Kalesi”. Adının hikâyesi, bir zamanlar tepesinde yakılan ateşlerden geliyor.

Çirag Kala, Azerbaycan’ın en eski ve en romantik kalelerinden biri. Sasani İmparatorluğu döneminde, Kafkasya’nın kuzeyinden gelen göçebe akınlarına karşı kurulan büyük bir savunma sisteminin parçası olduğu düşünülüyor. Bu yazıda kalenin tarihini, bu savunma sistemini, kaleye ulaşmayı ve çevresindeki doğayı anlatacağım. Kalenin erken tarihine dair bilgilerin büyük kısmının tartışmalı olduğunu baştan belirteyim.

Genel Bakış

Çirag Kala, Şabran ilçesinde, Kalaaltı köyünün yukarısında, Büyük Kafkas Dağları’nın kuzeydoğu eteklerinde bulunuyor. Kale, deniz seviyesinden yaklaşık 1200 metre yükseklikteki bir tepenin üzerine kurulmuş. Kaynaklarda farklı rakamlar verilebiliyor; ama her halükârda çevredeki ovalara ve Hazar kıyısına doğru geniş bir manzaraya hâkim bir konumda. Kalenin ayakta kalan en belirgin unsuru, dört köşe planlı ana kulesi.

Kalenin adı olan “Çırağ”, Azerbaycan Türkçesinde kandil, lamba ya da ışık anlamına geliyor. Bu ad, kalenin tepesinde yakılan işaret ateşlerinden geliyor. Rivayete göre kuzeyden bir tehlike yaklaştığında, kalenin tepesinde ateş yakılıyor ve bu ateş, zincirleme olarak diğer kalelere ve sonunda bölgenin merkezine ulaşıyordu. Bu açıklama, kalenin işlevine dair yaygın kabul gören görüşle de uyumlu.

Kalenin hemen aşağısındaki Kalaaltı köyü ise, adından da anlaşılacağı gibi, “kalenin altı” anlamına geliyor. Köy, mineral su kaynaklarıyla ünlü. Sovyet döneminde burada bir sanatoryum kurulmuş ve Kalaaltı suyu, şifalı su olarak tanınmış. Bugün de köyde mineral su kaynakları ve dinlenme tesisleri bulunuyor. Kaleye yürüyüş genellikle bu köyden başlıyor.

Tarihçe

Sasani dönemi

Çirag Kala’nın yapımı genellikle 5. ve 6. yüzyıllara, Sasani İmparatorluğu dönemine tarihleniyor. Bu dönemde Sasaniler, Kafkasya’nın güneyini kontrol ediyor ve kuzeyden gelen göçebe halkların, özellikle Hunların, Sabirlerin ve sonraları Hazarların akınlarına karşı büyük bir savunma sistemi inşa ediyordu. Bu sistemin en ünlü parçası, Derbent’teki devasa surlar. Çirag Kala ise bu sistemin dağlardaki uzantısının bir parçası olarak kabul ediliyor.

Sasani hükümdarlarından I. Kavad ve oğlu I. Hüsrev Enuşirvan dönemlerinde, Kafkasya’daki savunma yapılarına büyük yatırımlar yapıldığı biliniyor. Derbent surlarının büyük kısmı bu dönemde inşa edildi ya da güçlendirildi. Çirag Kala’nın da bu dönemde, aynı savunma anlayışıyla inşa edildiği düşünülüyor. Ancak kalenin kesin yapım tarihini belgeleyen bir kitabe ya da yazılı kaynak bulunmuyor; tarihlendirme büyük ölçüde mimari özelliklere ve tarihsel bağlama dayanıyor.

Kafkas Albanyası ve Sasaniler

Çirag Kala’nın inşa edildiği dönemde, bugünkü Azerbaycan’ın büyük kısmı Kafkas Albanyası adlı bir krallığın topraklarıydı. Balkanlar’daki Arnavutluk ile hiçbir ilgisi olmayan bu krallık, antik yazarların “Albania” adını verdiği, Kür Nehri’nin kuzeyinde ve Hazar kıyısında uzanan bir bölgeyi kapsıyordu. Kafkas Albanyası, 4. yüzyılda Hristiyanlığı kabul etti ve kendine özgü bir kilise geleneği geliştirdi. Şeki yakınlarındaki Kiş Kilisesi, bu geleneğin bugüne ulaşan örneklerinden biri.

Kafkas Albanyası, büyük ölçüde Sasani İmparatorluğu’nun etkisi altındaydı. Albanya kralları, Sasani şahlarına bağlı vasal hükümdarlar olarak yönetiyordu. 5. yüzyılın sonlarında Sasaniler, Albanya krallığını kaldırarak bölgeyi doğrudan bir valiyle yönetmeye başladı; daha sonra yerel bir hanedan, Mihranîler, yeniden güç kazandı. Bu karmaşık siyasi ilişkiler içinde, kuzeyden gelen göçebe tehdidine karşı savunma, hem Sasanilerin hem de Albanların ortak çıkarıydı. Çirag Kala gibi kaleler, bu ortak savunmanın ürünüydü.

Kaleye ilk bakış

Bakü-Kuba karayolunda ilerlerken, Şabran’ı geçtikten sonra batıya, dağlara doğru bakın. Açık bir günde, ormanlık sırtların birinin tepesinde, küçük bir taş kule seçebilirsiniz. Bu, Çirag Kala. Uzaktan bakıldığında o kadar küçük ve uzak görünüyor ki, oraya nasıl çıkılacağını merak ediyorsunuz. Kalaaltı’ya yaklaştıkça kale büyüyor ve dağın üzerindeki hâkim konumu daha net anlaşılıyor.

Köye vardığınızda, kalenin hemen başınızın üzerinde, dağın tepesinde durduğunu göreceksiniz. Buradan bakınca, yürüyüşün ne kadar uzun olacağını tahmin etmek kolay; ama kalenin cazibesi, bu zahmeti göze almanızı sağlıyor. Köydeki yaşlılara kale hakkında soru sorarsanız, büyük olasılıkla size çocukluklarında kaleye nasıl çıktıklarını ve oradan anlatılan hikâyeleri anlatacaklardır.

Bu sohbetler, kaleyi ziyaretinizin en sıcak ve unutulmaz anlarından biri olabilir; çünkü Çirag Kala, yalnızca taşlarda değil, bu insanların hafızasında da yaşıyor.

Köyden yukarı bakarken, kalenin üzerinden geçen bulutları izlemek de ayrı bir keyif.

Arap fetihleri ve sonrası

7. yüzyılda Arap orduları Kafkasya’ya ulaştığında, Sasani İmparatorluğu çöktü ve bölge Arap halifeliğinin kontrolüne geçti. Ancak Kafkasya’nın kuzeyinden gelen tehdit ortadan kalkmadı; aksine, Hazar Kağanlığı güçlendi ve Araplar ile Hazarlar arasında yaklaşık bir yüzyıl süren savaşlar yaşandı. Bu savaşlar sırasında Derbent ve çevresindeki savunma yapıları, Arap ordularının kuzey sınırını oluşturdu. Çirag Kala’nın bu dönemde de kullanılmaya devam ettiği ve Arap garnizonlarına ev sahipliği yaptığı düşünülüyor.

Sonraki yüzyıllarda bölge, Şirvanşahlar ve diğer yerel güçlerin kontrolüne geçti. Çirag Kala’nın bu dönemlerde nasıl kullanıldığına dair bilgiler sınırlı. Muhtemelen yerel beyler tarafından bir gözetleme ve sığınma noktası olarak kullanıldı. Kalede yapılan sınırlı araştırmalarda farklı dönemlere ait seramik parçaları bulunduğu aktarılıyor; bu da kalenin uzun bir süre boyunca kullanıldığını gösteriyor.

Terk ve yeniden keşif

Kalenin ne zaman terk edildiği kesin olarak bilinmiyor. Muhtemelen Orta Çağ’ın sonlarında, savunma sisteminin önemini yitirmesiyle birlikte yavaş yavaş terk edildi. Yüzyıllar boyunca dağın tepesinde, ormanın içinde unutulmuş bir harabe olarak kaldı. Yerel halk kaleyi biliyor ve onunla ilgili hikâyeler anlatıyordu; ama geniş kitlelerce tanınmıyordu.

20. yüzyılda Sovyet arkeologları ve tarihçileri kaleyi incelemeye başladı. Kale, tarihi anıt olarak koruma altına alındı. Bağımsızlıktan sonra, özellikle son yıllarda, kaleye yönelik ilgi arttı. Kaleye ulaşan yollar ve patikalar düzenlendi ve kale, Azerbaycan’ın kuzey bölgesine gelen turistlerin ziyaret ettiği yerlerden biri haline geldi. Son dönemde kalede restorasyon ve koruma çalışmaları yapıldığı da aktarılıyor.

Büyük Savunma Sistemi

Derbent’ten dağlara

Çirag Kala’yı anlamak için, onun parçası olduğu büyük savunma sistemini anlamak gerekiyor. Sasaniler, Kafkasya’nın kuzeyinden gelen göçebe akınlarını durdurmak için, Hazar Denizi ile Büyük Kafkas Dağları arasındaki dar kıyı şeridini kapatan devasa bir savunma hattı inşa etti. Bu hattın merkezinde, bugün Rusya’nın Dağıstan Cumhuriyeti’nde bulunan Derbent şehri ve onun ünlü surları yer alıyordu. Derbent surları, denizden dağlara kadar uzanan ve tek bir kapıdan geçişe izin veren muazzam bir yapıydı.

Ancak Derbent tek başına yeterli değildi. Göçebeler, kıyı şeridini atlayarak dağ geçitlerinden de güneye inebiliyordu. Bu nedenle Sasaniler, Derbent’in güneyinde ve dağlarda ikinci, üçüncü savunma hatları oluşturdu. Bu hatlardan biri, Gilgilçay Suru olarak bilinen, Hazar kıyısından dağlara doğru uzanan uzun bir duvar. Çirag Kala’nın, bu Gilgilçay savunma hattının dağlardaki ucunu oluşturan ya da ona yakın bir noktada bulunan bir kale olduğu düşünülüyor.

Gilgilçay Suru

Gilgilçay Suru, Hazar Denizi kıyısından başlayıp batıya, dağlara doğru onlarca kilometre uzanan bir savunma duvarı. Duvarın kalıntıları bugün hâlâ Şabran ve Siyezen bölgelerinde görülebiliyor. Duvarın belirli aralıklarla burçlarla desteklendiği ve arkasında askeri kamplar bulunduğu düşünülüyor. Bu duvar, Derbent’in güneyinde ikinci bir savunma hattı oluşturuyordu: Göçebeler Derbent’i aşsa bile, Gilgilçay’da durdurulabiliyordu.

Çirag Kala, bu duvarın batı ucunda, dağların yükseldiği noktada yer alıyor. Buradan hem duvarın uzandığı ovayı hem de dağ geçitlerini gözetlemek mümkündü. Kalenin tepesinde yakılan işaret ateşleri, duvar boyunca uzanan burçlara ve kamplara tehlike haberini ulaştırabiliyordu. Bu açıdan Çirag Kala, savunma sisteminin “gözü” olarak işlev görüyordu.

Arap-Hazar savaşları

7. ve 8. yüzyıllarda Kafkasya, dünya tarihinin pek bilinmeyen ama son derece önemli çatışmalarından birine sahne oldu: Arap-Hazar savaşları. Hazar Kağanlığı, bugünkü Güney Rusya ve Ukrayna’nın bir kısmını kapsayan güçlü bir Türk devletiydi. Araplar, Sasani İmparatorluğu’nu yıktıktan sonra Kafkasya’ya ulaştığında, Hazarlarla karşı karşıya geldi. İki güç arasındaki savaşlar, yaklaşık bir yüzyıl boyunca aralıklarla sürdü.

Bu savaşlar sırasında Hazar orduları zaman zaman Derbent’i aşarak güneye, Azerbaycan’a ve hatta Kuzey İran’a kadar akınlar düzenledi. 730 yılında Hazarlar, Erdebil yakınlarında büyük bir Arap ordusunu yenilgiye uğrattı. Araplar ise karşı seferlerle Hazar topraklarının derinliklerine kadar ilerledi. 737’de Mervan bin Muhammed komutasındaki Arap ordusu, Hazar başkentine kadar ulaştı. Sonunda iki taraf arasında bir denge kuruldu ve Kafkas Dağları, iki dünya arasında doğal bir sınır haline geldi.

Bazı tarihçiler, Arap-Hazar savaşlarının Avrupa tarihi açısından da önemli olduğunu öne sürüyor: Hazarların Arap ilerleyişini Kafkasya’da durdurması, Arapların Doğu Avrupa’ya doğru genişlemesini engellemiş olabilir. Bu savaşlarda Çirag Kala gibi kaleler, Arap ordularının kuzey sınırındaki gözetleme ve savunma noktaları olarak önemli bir rol oynadı.

Derbent ile ilişkisi

Çirag Kala’nın Derbent ile ilişkisi, kalenin tarihini anlamak için kilit önemde. Derbent, adını Farsça “kapalı kapı” anlamına gelen bir ifadeden alıyor ve tam da bu işlevi görüyordu: Hazar Denizi ile Kafkas Dağları arasındaki dar geçidi kapatan bir kapı. Derbent’in surları, denize kadar uzanıyor ve dağların içine doğru kilometrelerce devam ediyordu. Bu surların dağ bölümü, “Dağ Duvarı” olarak biliniyor ve yer yer hâlâ ayakta.

Derbent’in güneyinde ise, ikinci ve üçüncü savunma hatları bulunuyordu. Bunlar, Derbent’i aşmayı başaran akıncıları durdurmak için tasarlanmıştı. Gilgilçay Suru ve Beşbarmak Suru, bu ikinci hattın parçalarıydı. Çirag Kala ise bu hatların dağlardaki kilit noktalarından biri olarak, sistemin bütünlüğünü sağlıyordu. Derbent’teki bir alarm, işaret ateşleri aracılığıyla Çirag Kala’ya, oradan da güneydeki diğer kalelere ve şehirlere ulaşabiliyordu.

Derbent Kalesi’ni ayrıntılı olarak anlattığım yazımı okuduysanız, Çirag Kala’nın bu büyük sistemin ne kadar önemli bir parçası olduğunu daha iyi anlayacaksınız. İki kaleyi birlikte görmek, Sasani savunma mimarisinin büyüklüğünü kavramak için en iyi yol.

Göçebe akınları

Sasanilerin bu kadar büyük bir savunma sistemine yatırım yapmasının nedeni, kuzeyden gelen tehdidin ciddiyetiydi. 4. ve 5. yüzyıllarda Hunlar, Avrupa ve Asya’nın geniş bir bölgesinde büyük yıkımlara yol açmıştı. Hun akınlarından bazıları Kafkas geçitlerinden güneye inerek İran ve Anadolu’ya kadar ulaşmıştı. Sonraki yüzyıllarda Sabirler, Avarlar ve Hazarlar gibi farklı göçebe gruplar da benzer tehditler oluşturdu. Bu akınlar, Sasani İmparatorluğu’nun kuzey sınırını sürekli tehdit ediyordu.

Sasaniler bu tehdide karşı yalnızca askeri değil, diplomatik önlemler de alıyordu. Bizans İmparatorluğu ile yapılan bazı antlaşmalarda, Kafkas geçitlerinin savunması için Bizans’ın Sasanilere mali katkıda bulunması kararlaştırılmıştı; çünkü bu geçitlerden geçen göçebeler Bizans topraklarını da tehdit ediyordu. Bu, Kafkas savunma sisteminin yalnızca bölgesel değil, uluslararası bir önem taşıdığını gösteriyor.

İşaret ateşleri ağı

Çirag Kala’nın adının kaynağı olan işaret ateşleri, eski dünyanın en hızlı haberleşme yöntemlerinden biriydi. Görüş alanı içindeki tepelere yerleştirilmiş kuleler arasında, ateş ve duman işaretleriyle mesajlar saatler içinde yüzlerce kilometre öteye ulaştırılabiliyordu. Gündüz duman, gece ateş kullanılıyordu. Basit bir sistemle, örneğin yakılan ateş sayısına göre, tehlikenin büyüklüğü ya da yönü hakkında bilgi verilebiliyordu.

Bu tür işaret sistemleri, Çin Seddi’nden Roma sınırlarına kadar birçok uygarlıkta kullanıldı. Kafkasya’da da Sasaniler ve sonraki güçler, bu yöntemle geniş bir bölgeyi koordine edebiliyordu. Çirag Kala’nın yüksek konumu, onu bu ağın ideal bir halkası yapıyordu. Kalenin tepesinden, bir yanda Hazar kıyısı, öte yanda dağların içine kadar uzanan geniş bir alan görülebiliyordu.

Mimari ve Kalıntılar

Ana kule

Çirag Kala’nın en belirgin yapısı, dört köşe planlı ana kulesi. Kule, yaklaşık 15 metre yüksekliğinde olduğu belirtiliyor; ancak bu ölçü kaynaklara göre değişebiliyor ve kulenin bir kısmının yıkılmış olduğu da dikkate alınmalı. Kulenin duvarları, büyük kesme taşlar ve moloz taşla örülmüş. Taşlar arasında kireç harcı kullanılmış. Duvarların kalınlığı, kulenin dayanıklılığını açıklıyor; bin beş yüz yıllık bir yapının hâlâ bu kadar sağlam durması etkileyici.

Kulenin içi, büyük ölçüde boş. Katlar arasındaki ahşap döşemeler ve merdivenler zamanla yok olmuş. Duvarlarda, bu döşemelerin kirişlerinin oturduğu boşluklar görülebiliyor. Kulenin üst kısmında, gözetleme ve işaret ateşleri için kullanılan bir platform bulunduğu düşünülüyor.

Surlar ve diğer yapılar

Ana kulenin etrafında, kalenin surlarının kalıntıları bulunuyor. Surlar, tepenin doruğunu çevreleyen düzensiz bir hat izliyor. Surların büyük kısmı yıkılmış; bazı bölümlerde ise birkaç metre yüksekliğe kadar ayakta. Surların içinde, başka yapıların temelleri ve bir su sarnıcının kalıntıları olduğu aktarılıyor. Bu yapıların garnizon binaları, depolar ve konutlar olduğu düşünülüyor.

Kalenin yapım tekniği, Derbent surlarıyla benzerlikler gösteriyor. Her iki yapıda da büyük kesme taşlar kullanılmış ve benzer bir duvar örme tekniği uygulanmış. Bu benzerlik, Çirag Kala’nın Sasani savunma sisteminin bir parçası olduğu görüşünü destekliyor. Ancak kalenin farklı dönemlerde onarıldığı ve değiştirildiği de göz önünde bulundurulmalı; bazı bölümlerdeki farklı teknikler, sonraki müdahalelere işaret ediyor olabilir.

Kalenin güneyinde, tepenin eteklerinde, kaleye bağlı bir yerleşimin izlerine rastlandığı belirtiliyor. Bu yerleşim, kalenin garnizonuna hizmet eden insanların ya da çevredeki köylülerin yaşadığı bir alan olabilir. Ancak bu konuda kapsamlı arkeolojik çalışmalar yapılmadığı için kesin bilgi yok.

Çirag Kala ile Gelersen-Görersen’i karşılaştırmak

Çirag Kala’yı, serinin önceki yazısında anlattığım Gelersen-Görersen Kalesi ile karşılaştırmak ilginç. Her ikisi de dağın tepesine kurulmuş, ormanla çevrili, ulaşılması zahmetli kaleler. Her ikisi de büyük ölçüde harabe halinde ve doğayla iç içe. Ancak aralarında yaklaşık bin iki yüz yıllık bir zaman farkı var. Çirag Kala, bir imparatorluğun sınır savunma sisteminin parçası olarak inşa edilmişken, Gelersen-Görersen’in en ünlü dönemi, yerel bir liderin bir imparatorluğa karşı direnişi.

Bu karşılaştırma, Kafkas Dağları’nın tarih boyunca nasıl hem bir savunma kalkanı hem de bir direniş alanı olduğunu gösteriyor. Dağlar, bir yandan imparatorlukların sınırlarını korumak için kullanıldı; öte yandan yerel halkların imparatorluklara karşı bağımsızlıklarını savunmalarına imkân verdi. Çirag Kala ve Gelersen-Görersen, bu iki farklı rolün taştan tanıkları.

Bir nöbetçinin günü

Çirag Kala’da görev yapan bir Sasani nöbetçisinin hayatını hayal etmeye çalışalım. Dağın tepesinde, ailesinden ve şehirlerden uzakta, küçük bir garnizonla birlikte yaşıyor. Görevi, gece gündüz ufku gözetlemek. Kuzeyden gelen bir toz bulutu, Hazar’da beliren bir yelken, ovada hareket eden bir atlı grubu… Her biri bir tehlikenin habercisi olabilir. Şüpheli bir hareket gördüğünde, kalenin tepesindeki odunları tutuşturuyor ve diğer kalelerin cevabını bekliyor.

Günlük hayat ise büyük ölçüde monoton geçiyor olmalı. Su sarnıçtan çekiliyor, yiyecekler aşağıdaki köylerden getiriliyor, silahlar bakımdan geçiriliyor, duvarlar onarılıyor. Kışın dağın tepesinde hayat çok zorlu; kar, rüzgâr ve soğuk, garnizonun en büyük düşmanları. Yazın ise serin dağ havası ve muhteşem manzara, bu yalnızlığı biraz olsun hafifletiyor.

Bu nöbetçilerin isimlerini bilmiyoruz. Tarih kitaplarında krallar, şahlar ve generaller yer alıyor; ama sınırları gerçekten koruyan bu isimsiz askerler unutulup gidiyor. Çirag Kala’nın taşları, belki de onların hikâyesini anlatmanın tek yolu.

Bu nöbetçilerin sabrı ve dikkati, belki de binlerce insanın hayatını kurtardı. Kalenin tepesinde durup ufka bakarken, onlara küçük bir saygı duruşunda bulunmak yerinde olur.

Kalenin efsaneleri

Çirag Kala hakkında yerel halk arasında çeşitli efsaneler anlatılıyor. Bunlardan birine göre kalede bir zamanlar güzel bir prenses yaşıyordu. Prenses, sevdiği gencin savaştan dönüşünü beklerken her gece kalenin tepesinde bir kandil yakıyordu; böylece genç, karanlıkta yolunu bulabilecekti. Genç bir gün dönmedi; ama prenses kandilini yakmaya devam etti. Kalenin adının bu kandilden geldiği anlatılıyor. Bu hikâye, tarihsel açıklamadan çok daha romantik; ama Çirag Kala’nın yalnızlığına ve dağın tepesindeki ışık imgesine çok yakışıyor.

Başka bir anlatıya göre kalede gömülü bir hazine bulunuyor. Bu tür hazine hikâyeleri, dünyanın pek çok eski kalesi için anlatılır ve maalesef zaman zaman define avcılarının tarihi yapılara zarar vermesine yol açar. Çirag Kala’da da geçmişte izinsiz kazılar yapıldığı ve bunun kaleye zarar verdiği aktarılıyor. Bu nedenle kalenin korunması, yalnızca doğal aşınmaya karşı değil, insan kaynaklı tahribata karşı da önem taşıyor.

Kaleye Yürüyüş

Kalaaltı’dan başlangıç

Çirag Kala’ya yürüyüş genellikle Kalaaltı köyünden başlıyor. Köye, Bakü-Kuba karayolundan ayrılarak ulaşılıyor. Kalaaltı’dan kaleye kadar olan yürüyüş, kondisyonunuza ve tercih ettiğiniz patikaya bağlı olarak 1,5 ile 3 saat arasında sürebiliyor. Yol, ormanlık yamaçlardan geçen bir patika; bazı bölümleri dik ve yorucu. Yürüyüş deneyimi olanlar için orta zorlukta bir parkur.

Patika boyunca meşe, gürgen ve kayın ormanlarından geçiyorsunuz. Yükseldikçe orman seyrekleşiyor ve manzara açılıyor. Son bölümde, kalenin bulunduğu tepenin sırtına çıkıyorsunuz. Buradan kale, ağaçların arasından ilk kez belirgin bir şekilde görünüyor. Bu an, yürüyüşün en heyecan verici anlarından biri.

Araçla ulaşım

Son yıllarda kaleye daha yakın bir noktaya kadar araçla ulaşmayı sağlayan yollar da düzenlendi. Arazi araçlarıyla ya da yerel sürücülerle kaleye çok daha yakın bir noktaya kadar gidip oradan kısa bir yürüyüşle kaleye ulaşmak mümkün olabiliyor. Ancak yolların durumu mevsime ve hava koşullarına göre değişebiliyor; normal binek araçlarla bu yolları kullanmak riskli olabilir. Kalaaltı köyündeki yerel sürücülerle anlaşarak bu seçeneği değerlendirebilirsiniz.

Yürüyüş için hazırlık

• Sağlam yürüyüş botları giyin; patika yer yer taşlı ve kaygan.
• Yanınıza bol su, atıştırmalık ve yağmurluk alın; dağda hava hızla değişebiliyor.
• Güneş kremi ve şapka unutmayın; tepede gölge yok.
• Yürüyüşe sabah erken başlayın; öğleden sonra dönüş için yeterli zamanınız olsun.
• Yalnız yürüyecekseniz, birilerine güzergâhınızı ve dönüş saatinizi bildirin.
• Telefon sinyali bazı bölgelerde zayıf olabilir; çevrimdışı harita indirin.
• Mümkünse yerel bir rehberle gidin; patikalar her zaman iyi işaretlenmiş değil.

Kalenin tepesinde

Kaleye ulaştığınızda, yorgunluğunuzu unutturacak bir manzara sizi bekliyor. Kuzeydoğuda, ormanlık yamaçların ötesinde Hazar Denizi’nin maviliği görünüyor. Kuzeyde ve batıda Büyük Kafkas Dağları’nın sıra sıra zirveleri yükseliyor; açık havalarda Şahdağ’ın karlı tepesi bile seçilebiliyor. Güneyde ise Şabran ve Siyezen ovaları uzanıyor. Bu manzara, kalenin neden burada inşa edildiğini çok net bir şekilde anlatıyor: Buradan bakan bir nöbetçi, kilometrelerce öteden gelen her hareketi görebilirdi.

Kalaaltı ve şifalı sular

Çirag Kala’nın eteğindeki Kalaaltı köyü, mineral su kaynaklarıyla Azerbaycan’da tanınan bir yer. Köydeki kaynaklardan çıkan su, sindirim sistemi ve böbrek rahatsızlıklarına iyi geldiği düşünülen bir mineral su olarak biliniyor. Sovyet döneminde burada bir sanatoryum kuruldu ve Sovyetler Birliği’nin farklı yerlerinden insanlar tedavi için Kalaaltı’ya geldi. Kalaaltı suyu, şişelenerek de satılıyordu.

Bugün Kalaaltı’da hâlâ dinlenme tesisleri ve kaynaklar bulunuyor. Kaleye yürüyüşten önce ya da sonra kaynaklardan su içmek, yerel halkın da sıkça yaptığı bir gelenek. Ancak şifalı su iddialarına bir tıbbi tedavi gibi yaklaşmamak, herhangi bir sağlık sorunu için doktora danışmak gerektiğini de hatırlatmak isterim. Kalaaltı’nın ormanlık çevresi ve temiz havası ise kesinlikle iyi geliyor.

Ormanın zenginliği

Çirag Kala’nın bulunduğu dağlar, Büyük Kafkas Dağları’nın kuzeydoğu yamaçlarındaki zengin ormanlarla kaplı. Bu ormanlarda meşe, gürgen, kayın, ıhlamur ve yabani meyve ağaçları bulunuyor. İlkbaharda orman zemini, kardelen, menekşe ve çiğdem gibi çiçeklerle kaplanıyor. Sonbaharda ise yabani elma, armut, kızılcık ve böğürtlen toplamak mümkün.

Ormanın hayvan varlığı da çeşitli. Karaca, yaban domuzu, tilki, çakal ve sincap gibi memeliler bölgede yaşıyor. Kuş gözlemcileri için de bölge ilginç; şahinler, kartallar, ağaçkakanlar ve çeşitli ötücü kuşlar görülebiliyor. Yürüyüş sırasında sessiz olursanız, bu hayvanlardan bazılarıyla karşılaşma şansınız artıyor.

Yürüyüşte bir mola

Patikanın ortalarında, ormanın açıldığı bir noktada, kısa bir mola vermenizi öneririm. Buradan hem aşağıdaki Kalaaltı köyünü hem de yukarıda, tepenin üzerinde beliren kaleyi görebiliyorsunuz. Bu noktada durup su içmek, atıştırmak ve nefeslenmek, yürüyüşün geri kalanı için enerji toplamanızı sağlıyor. Ayrıca bu nokta, kalenin dağın üzerindeki konumunu anlamak için de ideal bir seyir yeri.

Mevsimlere göre Çirag Kala

Çirag Kala, her mevsimde farklı bir atmosfere bürünüyor. Mayıs ve haziran aylarında orman taze yeşil yapraklarla canlanıyor, yamaçlar yabani çiçeklerle renkleniyor. Bu dönem, yürüyüş için en keyifli zamanlardan biri; hava ılık, doğa canlı. Temmuz ve ağustos aylarında ise dağın serinliği, ovaların sıcağından kaçmak isteyenler için bir sığınak. Ancak yaz aylarında öğleden sonra sağanak yağışlar ve gök gürültülü fırtınalar olabiliyor; bu nedenle yürüyüşe sabah erken başlamak önemli.

Eylül ve ekim aylarında orman, sonbaharın sıcak renklerine bürünüyor. Sarı kayınlar, kırmızı akçaağaçlar ve kahverengi meşeler, kalenin gri taşlarıyla güzel bir kontrast oluşturuyor. Bu dönemde hava genellikle açık ve berrak; uzak manzaralar daha net görünüyor. Fotoğrafçılar için en ideal dönem bu olabilir.

Kasım ayından itibaren ise dağda havalar hızla soğuyor ve ilk karlar düşmeye başlıyor. Kış aylarında kale, karla kaplı bir dağın tepesinde, beyaz bir manzaranın ortasında yalnız bir siluet olarak duruyor. Bu manzara büyüleyici; ama kış yürüyüşü yalnızca deneyimli ve uygun ekipmana sahip dağcılar için uygun. Genel ziyaretçiler için kış aylarında kaleyi uzaktan, Kalaaltı köyünden seyretmek daha güvenli bir seçenek.

Gezi Rehberi

Nasıl gidilir?

Çirag Kala, Bakü’nün yaklaşık 120-130 kilometre kuzeyinde, Şabran bölgesinde bulunuyor. Bakü’den Kuba’ya giden karayolu üzerinden ulaşılıyor. Arabayla Bakü’den Kalaaltı köyüne yaklaşık 2 saatte ulaşabilirsiniz. Yol üzerinde, Siyezen yakınlarında, Beşbarmak Dağı’nı görebilirsiniz; bu da bölgenin önemli doğal ve kültürel simgelerinden biri.

Toplu taşıma ile gitmek isterseniz, Bakü’den Kuba ya da Şabran’a giden otobüslerle Şabran’a kadar gidip oradan taksiyle Kalaaltı’ya ulaşabilirsiniz. Ancak toplu taşıma ile günübirlik bir gezi biraz zorlayıcı olabilir; araç kiralamak ya da bir tur şirketinden yararlanmak daha pratik bir seçenek. Bakü’deki bazı tur şirketleri, Çirag Kala’yı Kuba bölgesi turlarına dahil ediyor.

Ziyaret saatleri ve bilet

Çirag Kala, açık bir alan olduğu için belirli ziyaret saatleri yok ve genellikle giriş ücretsiz. Ancak bölgede yapılan düzenlemeler nedeniyle zaman zaman ziyaret koşulları değişebiliyor. Gitmeden önce güncel durumu yerel kaynaklardan kontrol etmenizi öneririm. Güvenlik açısından, gündüz saatlerinde ziyaret etmek ve karanlık çökmeden önce aşağıya inmek önemli.

Ne zaman gidilmeli?

Çirag Kala’yı ziyaret etmek için en uygun dönem, mayıs ayından ekim ayına kadar. İlkbaharda orman yeşilleniyor ve çiçekler açıyor; yaz aylarında ise dağın serinliği Bakü’nün sıcağından kaçmak için ideal. Sonbaharda orman renkli yapraklarla kaplanıyor. Kış aylarında ise kar ve buz nedeniyle yürüyüş tehlikeli olabiliyor; bu dönemde kaleye çıkmayı önermiyorum.

Dağda hava hızla değişebiliyor. Güneşli bir sabah, öğleden sonra yerini sise ve yağmura bırakabiliyor. Sis, kaleyi masalsı bir görüntüye büründürse de yürüyüşü zorlaştırıyor ve yön bulmayı güçleştiriyor. Bu nedenle hava durumunu kontrol etmeniz ve yanınızda yağmurluk bulundurmanız önemli.

Ne kadar zaman ayırmalı?

Bakü’den günübirlik bir gezi için tüm bir gün ayırmanız gerekiyor: gidiş-dönüş yolculuğu için yaklaşık 4 saat, yürüyüş ve kale ziyareti için 4-6 saat. Daha rahat bir gezi istiyorsanız, Kalaaltı’da ya da Kuba’da bir gece konaklayabilirsiniz. Böylece sabah erken saatlerde yürüyüşe başlayıp kalenin tepesinde daha fazla zaman geçirebilirsiniz.

Fotoğraf için ipuçları

Çirag Kala, fotoğraf meraklıları için büyüleyici bir konu. Kalenin dağın tepesindeki yalnız silueti, özellikle sabah erken saatlerde ve akşamüstü çok etkileyici görünüyor. Sisli havalarda, kalenin bulutların arasından yükseldiği masalsı kareler yakalamak mümkün. Drone kullanmak istiyorsanız, Azerbaycan’daki drone kurallarını önceden kontrol edin; bazı bölgelerde izin gerekebiliyor.

Kalenin tepesinden çekilecek manzara fotoğrafları için geniş açılı bir objektif işinize yarar. Hazar Denizi’ni, ovaları ve dağları aynı karede yakalamak için en iyi zaman, havanın açık olduğu sabah saatleri. Öğleden sonra genellikle pus artıyor ve uzak manzaralar bulanıklaşıyor.

Sorumlu ziyaret

Çirag Kala, bin beş yüz yıllık kırılgan bir yapı. Ziyaret sırasında duvarlara tırmanmamanızı, taşları yerinden oynatmamanızı ve hatıra olarak taş almamanızı rica ederim. Geçmişte yaşanan izinsiz kazılar ve tahribat, kaleye ciddi zararlar verdi; bu mirasın korunması hepimizin sorumluluğu. Ayrıca ormanda ve kalede çöp bırakmayın, ateş yakmayın. Kuru mevsimlerde orman yangını riski yüksek; bir sigara izmariti bile büyük bir felakete yol açabilir.

Çocuklarla ziyaret

Çirag Kala’ya yürüyüş, küçük çocuklar için oldukça zorlayıcı olabilir. Patikanın uzunluğu ve dikliği, 10 yaşın altındaki çocuklar için yorucu. Daha büyük çocuklar ve gençler ise bu yürüyüşü bir macera olarak görüyor ve genellikle büyük keyif alıyor. Çocuklarla gidecekseniz, araçla kaleye en yakın noktaya kadar çıkıp oradan kısa bir yürüyüş yapmayı tercih edebilirsiniz. Kalenin tepesinde korkuluk ve güvenlik önlemi olmadığı için çocukları sürekli gözetim altında tutmanız şart.

Çocuklara kalenin hikâyesini, işaret ateşlerini ve nöbetçileri anlatmak, onların tarihe ilgisini artırmak için harika bir fırsat. Kalenin tepesinde, “Bir düşman yaklaşsa onu nereden görürdük?” gibi sorularla küçük bir oyun oynamak, ziyareti daha eğlenceli hale getirebilir.

Konaklama

Kalaaltı köyünde, mineral su kaynaklarının çevresinde birkaç dinlenme tesisi ve otel bulunuyor. Bu tesislerde konaklamak, hem kaleye yakın olmanızı hem de şifalı sulardan yararlanmanızı sağlıyor. Daha geniş seçenekler için Kuba şehrinde konaklayabilirsiniz; Kuba, bölgenin turizm merkezi ve her bütçeye uygun otelleri var. Kuba’dan Kalaaltı’ya arabayla yaklaşık bir saatte ulaşılabiliyor.

Çevrede görülecek yerler

Çirag Kala’yı ziyaret ederken, bölgedeki diğer ilginç yerleri de gezinize ekleyebilirsiniz. Beşbarmak Dağı, Siyezen yakınlarında, beş parmak şeklindeki kayalık zirvesiyle tanınan bir dağ. Dağ, yerel halk tarafından kutsal sayılıyor ve bir ziyaret yeri olarak kullanılıyor. Dağın eteklerinde, Derbent savunma sisteminin bir parçası olan Beşbarmak Suru’nun kalıntıları da bulunuyor.

Kuba şehri, bölgenin en önemli merkezi. Kuba, elma bahçeleri, halıları ve Kırmızı Kasaba (Krasnaya Sloboda) olarak bilinen Dağ Yahudileri yerleşimiyle ünlü. Kırmızı Kasaba, dünyanın İsrail dışındaki en büyük Yahudi topluluklarından birine ev sahipliği yapan, kendine has bir yer. Kuba’nın yakınlarındaki Laza ve Hınalık köyleri ise Kafkasya’nın en yüksek ve en eski yerleşimlerinden bazıları. Hınalık, kendine özgü dili ve kültürüyle, yaklaşık 2300 metre yükseklikte, bulutların arasında bir köy.

Gilgilçay Suru’nun kalıntılarını görmek de ilginç olabilir. Surun bazı bölümleri, Şabran ve Siyezen arasındaki ovada hâlâ görülebiliyor. Bu kalıntılar, Çirag Kala’nın parçası olduğu büyük savunma sistemini daha iyi anlamanızı sağlıyor. Ancak kalıntılar dağınık ve işaretlemeler sınırlı; yerel bir rehberle gitmeniz faydalı olabilir.

Daha kuzeye, Rusya sınırını geçerek Derbent’e gitmek de bir seçenek. Derbent, Sasani savunma sisteminin merkezi ve UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndeki surlarıyla, Çirag Kala hikâyesinin tamamlayıcısı. Ancak sınır geçişi için vize ve diğer gereklilikleri önceden kontrol etmeniz gerekiyor; sınır kapılarının durumu da dönemden döneme değişebiliyor.

Son bir söz

Çirag Kala, Azerbaycan’ın en eski ve en yalnız kalelerinden biri. Bin beş yüz yıl önce, imparatorlukların sınırında, kuzeyden gelecek tehlikeyi gözetlemek için inşa edilmiş. Tepesinde yakılan ateşler, bir zamanlar binlerce insanın hayatını kurtarmış olabilir. Bugün ise dağın tepesinde, ormanın üzerinde, sessizce duruyor. Oraya çıkmak zahmetli; ama kalenin tepesinde durup Hazar’a ve dağlara baktığınızda, bu zahmete değdiğini anlayacaksınız. Belki siz de, bir zamanlar orada nöbet tutan askerler gibi, ufukta bir ışık arayacaksınız.

Video

Konum

Koordinatlar: 41.0786° K, 48.8939° D
Google Haritalar’da Çirag Kala

Aynı Yolda Görülecek Diğer Kaleler

• Derbent Kalesi – Sasani savunma sisteminin merkezi, Hazar kıyısındaki büyük sur kenti.
• Nardaran Kalesi – Abşeron’un kuzey kıyısında, ustasının adını taşıyan kule.
• Mardakan Kaleleri – Abşeron’un en iyi korunmuş ortaçağ kuleleri.
• Bakü Kız Kalesi ve İçerişehir – Bakü’nün tarihi kalbi.
• Gelersen-Görersen Kalesi – Şeki yakınlarındaki dağ kalesi.