Şirvanşahlar Sarayı ve Bakü Surları: Bir Hanedanın Taştan Mirası

Bakü’nün eski şehri İçerişehir’de yokuş yukarı yürürken, dar sokakların birden açıldığı bir noktada kendinizi bej renkli taş duvarlar, kubbeler ve ince bir minarenin karşısında bulursunuz. Burası Şirvanşahlar Sarayı. Bir saraydan çok, birbirine merdivenlerle ve avlularla bağlanan küçük bir şehir gibi. Divanhane, türbeler, cami, hamam, bir derviş türbesi, eski bir kapı… Hepsi şehrin en yüksek tepesine, sanki Hazar’ı ve Bakü’yü kucaklamak için yerleştirilmiş. Kız Kalesi’nden sonra İçerişehir’in ikinci büyük durağı burası; ama ben onu ikinci sırada görmüyorum. Kız Kalesi gizemiyle, Şirvanşahlar Sarayı ise zarafetiyle insanı yakalıyor.

Bu yazıda sarayı ve onu çevreleyen Bakü surlarını birlikte anlatmak istiyorum. Çünkü saray, aslında surlarla çevrili bir kentin taç kısmı; ikisini birbirinden ayırınca hikâye eksik kalıyor. Tarihi bilgilerde emin olmadığım ya da kaynakların ayrıştığı noktaları açıkça belirteceğim.

Genel Bakış

Şirvanşahlar Sarayı, 15. yüzyılda Şirvanşahlar hanedanının başkentini Şamahı’dan Bakü’ye taşımasıyla birlikte inşa edilen bir saray kompleksi. Kompleks, farklı seviyelerde üç avlu etrafında düzenlenmiş. En üst avluda sarayın asıl konut binası ve divanhane, orta avluda türbe ve cami, en alt avluda ise hamam ve bazı yardımcı yapılar bulunuyor. Bu kademeli yerleşim hem arazinin eğimine uyum sağlıyor hem de ziyaretçiye her adımda yeni bir manzara sunuyor.

2000 yılında İçerişehir ve Kız Kalesi ile birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınan saray, bugün bir müze-koruma alanı olarak ziyarete açık. İçerisinde Şirvanşahlar dönemine ait eşyalar, el yazmaları, seramikler, silahlar ve kumaşlar sergileniyor. Sergilenen eşyaların bir kısmı aslında saraydan değil, farklı kazılardan ve koleksiyonlardan geliyor; ancak hepsi, Orta Çağ Şirvan’ının ne kadar zengin bir kültüre sahip olduğunu anlatmak için iyi bir pencere açıyor.

Kompleksin en dikkat çekici yanı, süslemedeki ölçülülük. İstanbul’daki Osmanlı saraylarının ya da İsfahan’daki Safevî yapılarının görkemli çinileriyle karşılaştırıldığında, Şirvanşahlar Sarayı oldukça sade görünüyor. Süsleme neredeyse tamamen taş oymacılığıyla yapılmış; renk değil, ışık ve gölge kullanılmış. Güneşin açısı değiştikçe taş yüzeylerdeki motifler belirginleşiyor ya da kayboluyor. Bu sadelik bence sarayın en güçlü yanı.

Şirvanşahlar Kimdi?

Şirvanşahlar, bugünkü Azerbaycan’ın kuzeydoğusunu kapsayan Şirvan bölgesini yüzyıllar boyunca yöneten bir hanedan. Kökenleri 9. yüzyıla, Abbasi halifeliği döneminde bölgeye vali olarak atanan Arap kökenli Yezidi ailesine kadar uzanıyor. Zamanla bu aile yerel halkla kaynaştı, Farsça ve yerel kültürü benimsedi ve yarı bağımsız bir devlete dönüştü. Hanedanın farklı kolları farklı dönemlerde hüküm sürdü; bu nedenle “Şirvanşahlar” tek bir aile çizgisi değil, aynı unvanı taşıyan birkaç kuşaklık bir yönetim geleneği olarak düşünülmeli.

Şirvanşahlar’ın en parlak dönemlerinden biri 12. yüzyıldı. Bu dönemde başkent Şamahı, Nizami Gencevi ve Hakani Şirvani gibi büyük şairlerin yaşadığı ya da saraylarla ilişki kurduğu bir kültür merkeziydi. Hakani, Şirvanşahlar sarayında bir süre saray şairi olarak bulundu ve onları öven kasideler yazdı. Bu edebi zenginlik, Şirvan’ın yalnızca askeri ya da ticari değil, kültürel bir merkez olduğunu da gösteriyor.

13. yüzyılda Moğol istilası Şirvanşahlar’ı ağır şekilde etkiledi; hanedan bir süre Moğollara bağımlı olarak varlığını sürdürdü. 14. yüzyılın sonlarında Derbendi kolundan gelen I. İbrahim tahta çıktı ve hanedanın yeni bir yükseliş dönemi başladı. I. İbrahim, Timur’a karşı akıllıca bir diplomasi izleyerek ülkesini büyük yıkımlardan korumayı başardı. Şirvanşahlar Sarayı’nın yapımına da onun oğlu I. Halilullah döneminde, 15. yüzyılın ilk yarısında başlandığı kabul ediliyor.

Hanedanın sonu 16. yüzyılda geldi. Safevî Şah İsmail, babası Şeyh Haydar’ın Şirvanşahlar’a karşı savaşta ölmesinin intikamını almak için 1500 yılında Şirvan’a girdi. Bunu izleyen yıllarda Şirvanşahlar Safevîlere bağımlı hale geldi; 1538’de ise Şah Tahmasp döneminde Şirvan doğrudan Safevî topraklarına katıldı ve hanedan fiilen sona erdi. Saray, bu tarihten sonra eski ihtişamını yitirdi; bazı kaynaklarda Safevîlerin saraydaki değerli eşyaları Tebriz’e götürdüğü anlatılıyor.

Sarayın Tarihi

Şirvanşahların başkenti uzun yüzyıllar boyunca Şamahı’ydı. Ancak Şamahı, sık sık yıkıcı depremlerle sarsılan bir bölgede bulunuyordu. 12. yüzyılın ortalarında yaşanan büyük bir depremden sonra Şirvanşahlar bir süre Bakü’yü ikinci merkez olarak kullanmaya başladı. Bakü’nün deniz kıyısında olması, ticaret yollarına açılması ve savunmasının daha kolay olması da bu tercihi güçlendirdi. Yine de başkentin kalıcı olarak Bakü’ye taşınması 15. yüzyılı buldu.

Sarayın yapım süreci tek bir dönemde tamamlanmadı. Kompleksteki yapıların kitabelerine bakıldığında, inşaatın 15. yüzyılın büyük bölümüne yayıldığı anlaşılıyor. Türbedeki kitabe 1435-1436 yıllarını, caminin minaresindeki kitabe 1441-1442 yıllarını işaret ediyor. Divanhanenin tamamlanma tarihi ise tartışmalı; bazı uzmanlar onun I. Halilullah döneminde, bazıları ise daha sonra, belki de hiçbir zaman tam olarak bitirilmeden kaldığını düşünüyor. Divanhanenin kapısındaki bazı süslemelerin yarım bırakılmış olması bu ikinci görüşü destekliyor.

Safevî hâkimiyetinden sonra saray uzun süre bakımsız kaldı. 1723’te I. Petro’nun orduları Bakü’yü denizden bombaladığında sarayın üst bölümleri hasar gördü. Rus İmparatorluğu döneminde ise kompleks bir süre askeri depo ve kışla olarak kullanıldı. Bu dönemde yapıların bazı bölümleri değiştirildi, bazı duvarlara pencereler açıldı. Ziyaret sırasında dikkatli bakarsanız bu sonraki müdahalelerin izlerini görebilirsiniz.

20. yüzyılın başında saraya ilgi yeniden canlandı. 1920’li yıllardan itibaren tarihi eser olarak koruma altına alındı ve onarımlar başladı. Sovyet döneminde, özellikle 1950’ler ve 1960’larda kapsamlı restorasyonlar yapıldı ve kompleks müzeye dönüştürüldü. Bağımsızlıktan sonra ise yeni bir restorasyon dalgası yaşandı. 2000’li yıllardaki çalışmalarda bazı yapılar yeniden düzenlendi ve sergi alanları modernleştirildi. Bu son restorasyonların bir kısmı uzmanlar tarafından eleştirildi; özellikle bazı bölümlerin aşırı “yeni” görünmesi tartışma konusu oldu. Bu tür tartışmalar, dünyanın pek çok tarihi yapısı için geçerli; korumak ile yeniden yapmak arasındaki çizgi her zaman ince.

Kompleksin Yapıları

Saray binası

Kompleksin en üst kısmında, iki katlı asıl saray binası yer alıyor. Bina, birbirine dar koridorlar ve merdivenlerle bağlanan elli civarında odadan oluşuyor. Bu odaların hangisinin ne amaçla kullanıldığı tam olarak bilinmiyor; bazılarının özel daireler, bazılarının hizmetkâr odaları ya da depolar olduğu düşünülüyor. Bugün bu odaların bir kısmında müze sergileri bulunuyor. Burada Şirvanşahlar dönemine ait sikkeler, seramik kaplar, metal eşyalar, silahlar ve Azerbaycan halıları görebilirsiniz.

Binanın dış cephesi oldukça sade. Büyük pencereler yok, süsleme sınırlı. Bu, yapının bir yandan da savunma düşüncesiyle tasarlandığını gösteriyor. Saray, şehrin en yüksek noktasında, kalın duvarlarla çevrili bir kale-saray gibi duruyor. Öte yandan iç avlulara bakan bölümlerde daha zarif kemerler ve nişler görülüyor.

Divanhane

Kompleksin en güzel yapısı bence divanhane. Küçük bir avlunun ortasında, sekizgen planlı, kubbeli bir köşk olarak yükseliyor. Üç yanından revaklarla çevrili. Revakların kemerleri ince sütunlara oturuyor ve aralarından avlunun ışığı içeri süzülüyor. Divanhanenin giriş kapısı ise taş oymacılığının bir şaheseri. Kapının çevresi, birbirinin içine geçen geometrik desenler, bitkisel motifler ve yazılarla bezenmiş. Kapının üst kısmındaki stalaktit benzeri mukarnas süslemeleri, taşın adeta dantel gibi işlendiğini gösteriyor.

Divanhanenin ne amaçla kullanıldığı da kesin değil. Adından da anlaşıldığı gibi bir toplantı ya da yargı salonu olabileceği düşünülüyor. Bazı araştırmacılar ise yapının aslında bir türbe olarak tasarlandığını, ancak hiçbir zaman bu amaçla kullanılmadığını öne sürüyor. Sekizgen plan ve kubbe, gerçekten de dönemin türbe mimarisini hatırlatıyor. Ziyaret ettiğinizde kendiniz karar verin: Bir hükümdarın tahtına mı, yoksa sessiz bir anıt mezara mı daha çok benziyor?

Şirvanşahlar Türbesi

Orta avluda yer alan türbe, Şirvanşah I. Halilullah’ın annesi ve oğlu için yaptırıldı. Kitabeye göre 1435-1436 yıllarında tamamlandı. Dikdörtgen planlı, kubbeli bu yapının giriş kapısı, divanhanenin kapısı kadar ince işçilikle süslenmiş. Kapının üzerinde, kitabenin içine gizlenmiş gibi duran bir mimar adı olduğu anlatılıyor: Mimar Ali. İsmin ters yazıldığı ya da desene ustaca gizlendiği söyleniyor; çünkü o dönemde mimarların adlarını büyük harflerle hükümdarların yanına yazdırması pek hoş karşılanmazdı. Bu hikâyenin ayrıntıları kaynaklarda farklı anlatılıyor, ama rehberlerin en sevdiği anekdotlardan biri.

Türbede yapılan kazılarda bazı mezarlar bulunmuş; bunlardan birinin Halilullah’ın ailesinden genç bir çocuğa ait olduğu düşünülüyor. Türbenin içi bugün sade bir şekilde düzenlenmiş; ama kubbenin altında durunca, yüzyıllar önce burada yas tutan bir hanedanın sessizliğini hissetmek mümkün.

Saray Camii

Türbenin hemen yanında, ince ve zarif minaresiyle saray camii bulunuyor. Minaredeki kitabeye göre cami 1441-1442 yıllarında I. Halilullah tarafından yaptırıldı. Caminin iki ibadet salonu var; büyük olanı erkekler, küçük olanı kadınlar için ayrılmış. Bu düzen, dönemin saray camilerinde sıkça görülen bir uygulama. Minaresi, yaklaşık 22 metre yüksekliğinde ve gövdesinde taşa işlenmiş bir kuşak yazı bulunuyor. Minare, sarayın siluetini belirleyen en önemli unsur; İçerişehir’in birçok noktasından görülebiliyor.

Caminin içi sade. Mihrap taştan, süslemeleri sınırlı. Ama bu sadelik, yapıya huzurlu bir hava katıyor. Ziyaret sırasında caminin içine girebilirsiniz; ancak namaz vakitlerinde içeride ibadet edenlere saygı göstermek gerekiyor.

Seyyid Yahya Bakuvi Türbesi

Kompleksin en ilginç yapılarından biri, halk arasında “Derviş Türbesi” olarak bilinen sekizgen türbe. Bu türbe, 15. yüzyılda yaşamış sufi düşünür ve saray astroloğu Seyyid Yahya Bakuvi’ye ait. Seyyid Yahya, Halvetiye tarikatının gelişiminde önemli rol oynamış bir isim; Anadolu ve Balkanlar’a yayılan Halvetî geleneğinin köklerinde onun da etkisi bulunuyor. Bu bağlamda Türkiye’deki tasavvuf geleneğiyle de dolaylı bir bağı var.

Türbe, sekizgen gövdesi ve sivri piramidal külahıyla Anadolu Selçuklu türbelerini hatırlatıyor. İçinde, yukarıdan küçük bir pencereden ışık alan bir mezar odası bulunuyor. Türbenin yanında, Seyyid Yahya’nın öğrencilerine ders verdiği düşünülen küçük bir medrese kalıntısı da yer alıyor. Bazı anlatılara göre Seyyid Yahya, sarayın gözlemevi olarak kullanılan bir odada yıldızları inceliyor ve hükümdara takvim ve astroloji konularında danışmanlık yapıyordu.

Türbenin pencerelerinden biri, ince taş kafesiyle dikkat çekiyor. Bu kafesin içinden bakıldığında avlunun ve gökyüzünün parçalandığını, ışığın küçük yıldızlar halinde içeri düştüğünü görüyorsunuz. Bu pencere, fotoğrafçıların en sevdiği detaylardan biri.

Hamam ve Ovdan

Kompleksin en alt kısmında, Şirvanşahlar döneminden kalma bir hamamın kalıntıları bulunuyor. Bu hamam 1939 yılında yapılan kazılarla ortaya çıkarıldı. Kubbeleri büyük ölçüde yıkılmış olsa da duvarların ve oda düzeninin büyük kısmı görülebiliyor. Soyunma odası, ılıklık, sıcaklık ve su ısıtma bölümleri hâlâ seçilebiliyor. Hamamın yer altına inen bölümleri, Orta Çağ Bakü’sünde sıcak suyun nasıl elde edildiğine dair ipuçları veriyor.

Hamamın yanında bir de “ovdan” yani su deposu var. Ovdan, toprağın altına yapılmış, merdivenle inilen bir su haznesi. Bakü gibi tatlı suyun kıt olduğu bir şehirde, sarayın su ihtiyacını karşılamak için yeraltı kanalları ve depolar hayati önemdeydi. Bu tür yapılar Abşeron’da yaygın; köylerde de benzer ovdanlara rastlamak mümkün.

Murat Kapısı

Kompleksin doğu tarafında, sonradan yapılmış bir kapı bulunuyor: Murat Kapısı. Kitabesine göre bu kapı, 16. yüzyılın sonlarında, Osmanlıların Bakü’yü kontrol ettiği dönemde, III. Murat zamanında yapıldı. Bu kapının nereye açıldığı, hangi yapıya giriş verdiği tam olarak bilinmiyor; bazı araştırmacılar burada bugün mevcut olmayan bir yapı bulunduğunu düşünüyor. Kapı, Osmanlıların bölgedeki kısa ama iz bırakan varlığının somut bir hatırası.

Bayıl taşları

Sarayın avlularından birinde, üzerinde yazı ve figürler bulunan uzun bir dizi taş levha sergileniyor. Bunlar, Bakü körfezinde su altında kalmış olan Sabayıl (Bayıl) Kalesi’nden çıkarılmış taşlar. 13. yüzyılda inşa edildiği düşünülen bu kale, depremler ve deniz seviyesindeki yükselme nedeniyle sulara gömülmüş. Taşların üzerindeki frizlerde insan, hayvan ve fantastik yaratık figürleri, Arapça ve Farsça yazılar bulunuyor. Bu yazılarda Şirvanşahların isimleri ve unvanları yer alıyor. Bu taşlar, Şirvanşahlar döneminin sanatı hakkında saraydaki yapılardan bile daha çeşitli bilgiler sunuyor.

Müze koleksiyonundan seçmeler

Saray binasının odalarında kurulan müze, Şirvanşahlar dönemi ve sonrasına ait çeşitli eserleri bir araya getiriyor. Sergilerde dikkatimi en çok çeken eserlerden biri, Şirvanşahlar döneminden kalma sikkeler oldu. Bu sikkelerin üzerindeki yazılar, hükümdarların adlarını ve basıldıkları şehirleri gösteriyor; böylece hanedanın kronolojisini anlamak için önemli bir kaynak oluşturuyor. Bunun yanında sırlı seramik kaplar, bronz şamdanlar, kılıçlar, kalkanlar ve zincir zırhlar da sergileniyor.

Halı ve kumaş bölümü de oldukça ilgi çekici. Şirvan halıları, küçük geometrik desenleri, canlı renkleri ve sık düğümleriyle tanınıyor. Müzede sergilenen halıların bir kısmı 18. ve 19. yüzyıllara ait; ama desenlerinde çok daha eski geleneklerin izleri görülüyor. Kumaş bölümünde ise ipek işlemeler ve geleneksel giysiler bulunuyor. Eğer daha kapsamlı bir halı koleksiyonu görmek isterseniz, sahil bulvarındaki Azerbaycan Halı Müzesi’ni de gezi planınıza eklemenizi öneririm; binası bile dürülmüş bir halı şeklinde tasarlanmış.

Müzenin bazı odalarında saray hayatını canlandırmaya yönelik düzenlemeler de var: Halılarla döşenmiş bir oturma odası, alçak sedirler, yastıklar ve bakır kaplar. Bu canlandırmalar tamamen tarihi kayıtlara dayanmıyor olabilir; ama ziyaretçinin hayal gücüne yardımcı oluyor. Ben bu tür düzenlemeleri bir tiyatro dekoru gibi görmeyi tercih ediyorum: Gerçeğin kendisi değil, ona açılan bir kapı.

Mimari üslup ve taş işçiliği

Şirvanşahlar Sarayı, “Şirvan-Abşeron mimari okulu” olarak adlandırılan bölgesel bir üslubun en olgun örneği kabul ediliyor. Bu üslubun özellikleri; yerel kireçtaşının ustaca kullanımı, sade ama güçlü kütleler, kubbeli ve sekizgen yapılar, ince taş oymacılığı ve çini yerine taş süslemenin tercih edilmesi. Bu okulun izlerini Abşeron köylerindeki kalelerde, camilerde ve hamamlarda da görmek mümkün. Saray, bu yerel geleneğin bir hanedanın gücüyle birleştiği noktayı temsil ediyor.

Taş oymacılığında kullanılan motifler; geometrik yıldızlar, birbirine geçen çokgenler, kıvrımlı dallar, palmetler ve rumi motifleri. Yazılar ise genellikle Kufi ve sülüs gibi hat türlerinde. Bazı yazılar dini ifadeler içerirken bazıları yapıyı yaptıran hükümdarın adını ve tarihini veriyor. Taşın yumuşaklığı ustalara büyük bir esneklik sağlamış; ama bu yumuşaklık aynı zamanda aşınmaya karşı hassasiyet anlamına geliyor. Rüzgâr, tuzlu hava ve yüzyılların etkisiyle bazı süslemeler belirsizleşmiş durumda.

Sarayın planındaki asimetri de ilgi çekici. Avlular, yapılar ve geçitler birbirine tam simetrik değil; arazinin eğimine, mevcut yapılara ve belki de farklı dönemlerde yapılan eklemelere göre şekillenmiş. Bu “düzensiz düzen”, sarayın büyük bir planla tek seferde değil, ihtiyaçlara göre zamanla büyüdüğünü gösteriyor. Avrupa’nın simetrik saraylarına alışkın bir göz için bu ilk başta dağınık görünebilir; ama içinde dolaştıkça her geçidin, her merdivenin sizi bir sonraki sürprize hazırladığını fark ediyorsunuz.

Bakü Surları

Şirvanşahlar Sarayı’nın korunması, onu çevreleyen İçerişehir surlarına bağlıydı. Bakü’nün surları büyük ölçüde 12. yüzyılda, Şirvanşah I. Menuçehr döneminde inşa edildi ya da güçlendirildi. Surlarda bulunan bazı kitabeler bu döneme tarihleniyor. Sonraki yüzyıllarda, özellikle 15. yüzyılda saray inşa edilirken surlar da onarıldı ve güçlendirildi.

Orta Çağ’da Bakü’nün çift sıra suru vardı. İç sur, bugün büyük ölçüde ayakta olan ve İçerişehir’i çevreleyen duvarlar. Dış sur ise daha alçak bir duvar ve önünde bir hendekten oluşuyordu. Deniz tarafında surlar doğrudan kıyıya iniyor, şehri Hazar’dan gelebilecek saldırılara karşı koruyordu. Bugün dış sur ve hendek büyük ölçüde ortadan kalkmış durumda; 19. yüzyılda şehrin büyümesiyle bu alanlar yollara ve yapılara dönüştü.

Surların toplam uzunluğu yaklaşık 1,5 kilometre olarak veriliyor. Duvarların belli aralıklarla yarım daire biçimli burçlarla desteklendiği görülüyor. Bu burçlar, okçuların ve sonraki dönemlerde tüfekçilerin surun önünü yandan kontrol edebilmesini sağlıyordu. Surların yüksekliği bölümden bölüme değişiyor; bazı yerlerde 8-10 metreye ulaşıyor.

Surlarda birkaç kapı bulunuyor. En bilineni, Kız Kalesi yazımda da bahsettiğim Şamahı Kapısı ya da Çift Kapı. Bunun yanında Salyan Kapısı, Sallı Kapısı gibi başka kapılar da var. Kapıların bazıları gece kapatılıyor, şehre giriş çıkış kontrol ediliyordu. Gece kapıların kapanmasının ardından şehre geç kalan yolcular sabahı surların dışındaki hanlarda beklemek zorunda kalırdı.

Surların bugünkü hali, farklı dönemlerin restorasyonlarının izlerini taşıyor. Bazı bölümlerde orijinal Orta Çağ taşları, bazılarında ise 19. ve 20. yüzyıllarda yapılan onarımların taşları görülüyor. Son yıllarda surların çevresinde düzenlemeler yapılarak bir yürüyüş parkuru oluşturuldu. Surların dış yüzünü takip ederek İçerişehir’in çevresini bir saatlik bir yürüyüşle dolaşmak mümkün. Bu yürüyüşü özellikle akşamüstü yapmanızı öneririm; batan güneşin ışığı taşları altın rengine boyuyor.

Avlularda dolaşırken dikkat edilecek ayrıntılar

Kompleksi gezerken birkaç küçük ayrıntıya dikkat etmenizi öneririm. Birincisi, merdivenlerin ve geçitlerin yönü. Avlular arasındaki geçişler genellikle doğrudan değil, bir dönüşle yapılıyor; bu hem mahremiyeti koruyor hem de savunmayı kolaylaştırıyor. İkincisi, kapıların eşikleri. Bazı kapılarda eşiklerin yüksek tutulduğunu ve ziyaretçinin içeri girerken başını eğmek zorunda kaldığı alçak geçitler bulunduğunu fark edeceksiniz. Bu, hem saygı ifadesi hem de pratik bir güvenlik önlemi olarak yorumlanıyor.

Üçüncüsü, taşların üzerindeki ustalık işaretleri. Bazı taşlarda, onları kesen ya da yerleştiren ustaların bıraktığı küçük işaretler görülebiliyor. Bu işaretler, taşların hangi ustaya ait olduğunu ya da hangi sıraya yerleştirileceğini göstermek için kullanılıyordu. Bunları bulmak biraz sabır istiyor, ama bulduğunuzda yüzyıllar öncesinin isimsiz ustalarıyla küçük bir bağ kurmuş gibi hissediyorsunuz.

Dördüncüsü de manzara. Sarayın bazı köşelerinden, özellikle üst avlunun kenarından, İçerişehir’in damları üzerinden Hazar’a doğru açılan bir manzara yakalayabilirsiniz. Orta Çağ’da hükümdar bu noktalardan limana yanaşan gemileri izleyebiliyordu. Bugün ise aynı noktadan Alev Kuleleri ve yeni Bakü’nün silueti görünüyor. Saray, beş yüz yıl sonra da şehre aynı yükseklikten bakmaya devam ediyor.

I. Halilullah: Sarayın kurucusu

Sarayın hikâyesinde en çok öne çıkan isim, Şirvanşah I. Halilullah. Babası I. İbrahim’in ölümünden sonra 1417 civarında tahta çıktı ve yaklaşık kırk yıl hüküm sürdü. Bu uzun ve görece barışçıl dönem, Şirvan için bir yeniden yapılanma dönemi oldu. Halilullah, Timurlu hükümdar Şahruh ile iyi ilişkiler kurdu; hatta kaynaklarda onun Timurlu sarayına bağlılığını göstermek için hediyeler gönderdiği, aile bağları kurduğu anlatılıyor. Bu diplomatik denge, Şirvan’ın iç işlerine odaklanmasını ve büyük yapı projelerine girişmesini mümkün kıldı.

Halilullah döneminde Bakü’de yalnızca saray değil, başka yapılar da inşa edildi ya da onarıldı. Surlar güçlendirildi, camiler yapıldı, su kanalları düzenlendi. Bu dönemde Şirvan’ın ekonomisi, ipek ticareti ve Hazar ticareti sayesinde canlıydı. Şirvan ipeği Avrupa’ya kadar ulaşıyordu; Venedikli ve Cenevizli tüccarlar bu ipeğin değerini iyi biliyordu. Sarayın görkemi de bu zenginliğin bir yansımasıydı.

Halilullah’ın kişisel hayatında ise acılar da vardı. Türbedeki mezarlardan birinin genç yaşta ölen oğluna ait olduğu düşünülüyor. Türbenin annesi ve oğlu için yaptırılmış olması, bir hükümdarın aile yasını taşa nasıl döktüğünü gösteren dokunaklı bir örnek. Hükümdarın kendisinin nereye gömüldüğü konusunda ise kaynaklar net değil; bazı araştırmacılar onun da bu türbede yattığını düşünüyor.

Saray hayatı nasıldı?

Şirvanşahlar Sarayı’nda gündelik hayatın nasıl geçtiğine dair elimizde ayrıntılı kayıtlar yok. Ancak dönemin benzer saraylarından ve seyyah anlatılarından bazı çıkarımlar yapılabiliyor. Saray, hükümdarın ailesiyle birlikte yaşadığı bir konut, devlet işlerinin yürütüldüğü bir yönetim merkezi ve dini hayatın da sürdüğü bir kompleks olarak işliyordu. Divanhanede elçilerin kabul edildiği, davaların dinlendiği; camide cuma namazlarının kılındığı; hamamda hem temizlik hem de sosyal hayatın sürdüğü düşünülüyor.

Saray mutfağına dair de bazı ipuçları var. Kazılarda bulunan seramik kaplar, Çin porseleni parçaları ve İran işi çanaklar, saray sofrasının uluslararası bir zenginliğe sahip olduğunu gösteriyor. Hazar’ın balıkları, Şirvan’ın meyveleri, dağlardan gelen etler ve uzak diyarlardan gelen baharatlar bu sofraların vazgeçilmeziydi. Bugün Azerbaycan mutfağında yaşayan plov çeşitleri, kebaplar ve şerbetler, o dönemin saray mutfağının izlerini kısmen taşıyor olabilir.

Saraydaki müzik, şiir ve sohbet geleneği de canlıydı. Şirvanşahlar, şairleri ve âlimleri himaye eden bir hanedan olarak biliniyordu. Saray astroloğu Seyyid Yahya Bakuvi’nin varlığı, sarayda bilimsel ve tasavvufi tartışmaların da yapıldığını düşündürüyor. Bu atmosferi bugün hayal etmek zor; ama divanhanenin avlusunda dururken, buradaki toplantıları, okunan şiirleri ve çalınan sazları gözünüzün önüne getirmek pek de güç değil.

Şirvan ve büyük ticaret yolları

Şirvanşahlar Sarayı’nın zenginliğini anlamak için Şirvan’ın coğrafi konumuna bakmak gerekiyor. Bölge, kuzeyde Derbent üzerinden Rus bozkırlarına, güneyde Tebriz ve İran’a, doğuda Hazar üzerinden Orta Asya’ya, batıda ise Kafkas dağlarının geçitleri üzerinden Gürcistan ve Karadeniz’e açılıyordu. Bu kavşak konumu, Şirvan’ı ipek, halı, baharat, kürk, tuz ve petrol ticaretinin önemli bir duraklarından biri yaptı.

Özellikle ham ipek, Şirvan’ın en değerli ihracat ürünlerinden biriydi. Bölgede dut ağaçları yetiştiriliyor, ipekböceği besleniyor ve elde edilen ipek kervanlarla batıya taşınıyordu. 15. ve 16. yüzyıllarda Avrupalı tüccarların, özellikle İtalyanların ve sonraları İngilizlerin, Şirvan ipeğine büyük ilgi gösterdiği biliniyor. İngiliz Moskova Şirketi’nin 16. yüzyılda Hazar üzerinden İran’la ticaret kurmaya çalışırken Şamahı ve Bakü’ye uğradığı kaydediliyor.

Bakü’nün kendine özgü bir ticaret malı daha vardı: petrol. Orta Çağ seyyahları, Bakü çevresinde yerden çıkan siyah ve beyaz neftin kuyulardan çıkarılıp deriler içinde uzak diyarlara taşındığını anlatıyor. Bu neft, aydınlatmada, ilaç yapımında ve hatta savaşlarda yangın silahı olarak kullanılıyordu. Marco Polo’nun anlatımlarında da Kafkasya’da yağ gibi akan ve yakmaya yarayan bir sıvıdan söz edildiği aktarılıyor; bu kaydın Bakü’ye ait olduğu sıkça dile getiriliyor, ancak tam olarak hangi bölgeyi kastettiği tartışmalı. Her halükârda petrol, Bakü’nün yüzyıllar öncesinden beri bilinen bir zenginliğiydi.

Bu ticari hareketlilik, Şirvanşahların hazinesini doldurdu ve sarayın yapımını mümkün kıldı. Aynı zamanda Bakü’yü farklı kültürlerin buluştuğu kozmopolit bir liman şehrine dönüştürdü. İçerişehir’deki Buhara ve Multani kervansarayları, bu çok kültürlü ticari hayatın somut izleri. Saray tepeden bu hareketli limanı gözetliyor, kervanların ve gemilerin getirdiği zenginliğin bir kısmını kendi taşlarına dönüştürüyordu.

Surlar ve şehir hayatı

Surlar yalnızca savunma için değildi; şehrin sosyal düzenini de belirliyordu. Surların içinde yaşamak, bir tür ayrıcalık ve güvenlik anlamına geliyordu. Tüccarlar, zanaatkârlar, din adamları ve saray çevresi surların içinde; çiftçiler, çobanlar ve yeni gelenler ise genellikle dışarıda yaşıyordu. Kapılarda gümrük ve vergi alındığı, şehre giren malların kontrol edildiği biliniyor. Bu nedenle kapıların yakınında hanlar, pazarlar ve kervansaraylar yoğunlaşmıştı.

19. yüzyılda petrol zenginliğiyle birlikte bu düzen tersine döndü. Zenginler surların dışında, geniş caddelerde görkemli konaklar yaptırmaya başladı; İçerişehir ise giderek daha mütevazı bir mahalleye dönüştü. Bugün bu durum yine değişti; İçerişehir, turizmle birlikte yeniden şehrin en değerli bölgelerinden biri haline geldi. Surlar, yüzyıllar boyunca Bakü’nün değişen kimliğine tanıklık eden sessiz bir sınır çizgisi olarak duruyor.

Saray ile kule arasında bir yürüyüş

İçerişehir’i gezerken ben şu rotayı öneriyorum: Şamahı Kapısı’ndan girin, sağa dönüp surları takip ederek yokuş yukarı çıkın ve Şirvanşahlar Sarayı’na ulaşın. Sarayı gezdikten sonra arka taraftan çıkarak dar sokaklardan aşağı doğru inin; yol üzerinde Muhammed Camii’ni, küçük mahalle camilerini ve eski konakları göreceksiniz. Sonunda Kız Kalesi’nin dibinde, deniz tarafına yakın küçük meydana varacaksınız. Bu rota, İçerişehir’in yukarıdan aşağıya, saraydan limana doğru inen eski düzenini de hissettiriyor. Orta Çağ’da hükümdarın sarayı tepede, ticaret ve liman aşağıdaydı; siz de aynı yolu izlemiş oluyorsunuz.

Gezi Rehberi

Ulaşım

Şirvanşahlar Sarayı, İçerişehir’in batı kısmında, en yüksek noktada bulunuyor. İçerişehir metro istasyonundan yürüyerek yaklaşık on dakikada ulaşabilirsiniz. Yol biraz yokuş, ama taş sokakların arasından yürüyüş keyifli. Şamahı Kapısı’ndan girip tabelaları takip ederseniz kolayca bulursunuz. Ayrıca İçerişehir içinde turistlere yönelik küçük elektrikli araçlar da zaman zaman hizmet veriyor.

Saatler, bilet ve rehber

Saray genellikle her gün ziyarete açık. Giriş ücretli; Kız Kalesi ile birlikte geçerli birleşik bilet seçenekleri de olabiliyor. Sarayda sesli rehber hizmeti bulunuyor ve Türkçe seçeneği de zaman zaman sunuluyor. Ben sesli rehberi öneriyorum; çünkü avlular ve yapılar arasındaki ilişkiyi, kitabelerdeki tarihleri ve efsaneleri anlatması gezinizi çok daha anlamlı kılıyor. Saat ve fiyat bilgileri değişebileceği için İçerişehir Koruğu’nun resmi sitesinden güncel durumu kontrol etmenizi tavsiye ederim.

Ne kadar zaman ayırmalı?

Sarayı acele etmeden gezmek için en az bir buçuk saat ayırmanızı öneririm. Müze bölümlerindeki eşyalara, kitabelere ve taş süslemelere dikkatle bakmak isterseniz bu süre iki saati bulabilir. Saray ile Kız Kalesi’ni aynı gün gezmek mümkün; ama araya bir kervansarayda öğle yemeği ve bir çay molası koymanızı tavsiye ederim. Taş yokuşlar ve merdivenler beklenenden daha yorucu olabiliyor.

Fotoğraf

Sarayın en güzel fotoğrafları için divanhanenin avlusu ve caminin minaresinin göründüğü orta avlu ideal. Sabah saatlerinde ışık yumuşak ve avlular daha sakin. Öğle saatlerinde güneş dik geldiği için taş yüzeyler biraz düz görünebilir; öğleden sonra ise gölgeler uzayarak süslemeleri daha belirgin hale getiriyor. Müze bölümlerinde flaşlı çekimin yasak olabileceğini unutmayın.

Kıyafet ve davranış

Sarayın içinde aktif olarak ibadet edilen bir cami ve türbeler bulunduğu için ölçülü kıyafetler tercih etmeniz iyi olur. Özellikle camiye girerken omuzları ve dizleri örten giysiler, kadınlar için de bir başörtüsü uygun. Türbelerde sessiz olmak ve dokunmamak, hem saygı hem de yapıların korunması açısından önemli.

Sarayın edebiyat ve müzikle bağı

Şirvanşahlar Sarayı, yalnızca taşlarıyla değil, çevresinde oluşan kültürel hafızayla da önemli. Şirvan bölgesi, Azerbaycan muğam geleneğinin önemli merkezlerinden biri olarak biliniyor. Muğam, doğaçlamaya dayalı, makamsal bir müzik türü; UNESCO’nun somut olmayan kültürel miras listesinde yer alıyor. Bazı yaz akşamları sarayın avlularında muğam konserleri ve kültürel etkinlikler düzenleniyor. Eğer yolunuz böyle bir akşama denk gelirse kaçırmayın; taş avluların akustiği, bu müziğe başka bir derinlik katıyor.

Şirvan’ın edebi mirası da saraya ayrı bir anlam yüklüyor. Daha önce bahsettiğim Hakani Şirvani, Şamahı’daki Şirvanşah sarayında yaşamış ve şiirlerinde hem saray hayatını hem de kendi sıkıntılarını anlatmıştı. Bakü’deki saray onun zamanından sonra yapılmış olsa da, aynı hanedanın kültürel mirasını taşıyor. Sarayın müze bölümlerinde zaman zaman Şirvan’ın edebiyatına ve el yazmalarına ayrılmış sergiler de düzenleniyor.

Modern dönemde de saray sanatçılara ilham vermeye devam ediyor. Ünlü müzisyen Sami Yusuf’un “Between Two Seas” (İki Deniz Arasında) adlı projesinde sarayda çekilmiş bir performans bulunuyor. Bu tür çalışmalar, sarayı genç kuşaklara ve dünyaya tanıtan yeni pencereler açıyor.

Restorasyon tartışmaları

Şirvanşahlar Sarayı’nın son yıllarda geçirdiği restorasyonlar, uzmanlar arasında farklı görüşlere yol açtı. Bir tarafta yapıların güçlendirilmesi, müze alanlarının modernleştirilmesi ve ziyaretçi deneyiminin iyileştirilmesi olumlu karşılandı. Öte yanda bazı bölümlerin orijinal dokusunun fazla değiştirildiği, yeni taşların eski taşlardan ayırt edilemeyecek şekilde kullanıldığı eleştirileri dile getirildi. UNESCO da zaman zaman İçerişehir’deki koruma uygulamaları hakkında raporlar yayımlayarak bu konulara dikkat çekti.

Benim gözlemim, sarayın bugün oldukça bakımlı ve temiz göründüğü; ama bazı yerlerde “fazla yeni” bir hava olduğu yönünde. Bu, ziyaret deneyiminizi olumsuz etkilemez; yalnızca gördüğünüz her taşın 15. yüzyıldan kalma olmadığını bilerek bakmanız, yapıyı daha doğru anlamanıza yardımcı olur.

Son bir söz

Şirvanşahlar Sarayı, bir hanedanın son parlak döneminin ve bir mimari okulun en olgun halinin aynı anda görülebildiği nadir yerlerden biri. Çinisiz, gösterişsiz ama son derece zarif. Kız Kalesi’nin gizemli silindirinden sonra sarayın kubbeleri, minaresi ve taş dantelleri, İçerişehir’in başka bir yüzünü gösteriyor: Güç ile incelik arasında dengeli, yerel ama dünyaya açık bir yüz. Bakü’ye gittiğinizde, sarayın divanhane avlusunda birkaç dakika durup sessizliği dinlemenizi öneririm. O sessizlikte, beş yüz yıl önce burada yürüyen hükümdarların, şairlerin ve dervişlerin adım seslerini duyabilirsiniz.

Video

Konum

Koordinatlar: 40.3666° K, 49.8336° D
Google Haritalar’da Şirvanşahlar Sarayı, Bakü

Aynı Yolda Görülecek Diğer Kaleler

• Bakü Kız Kalesi ve İçerişehir – Sarayın birkaç yüz metre aşağısında, İçerişehir’in gizemli simgesi.
• Mardakan Kaleleri – Abşeron Yarımadası’nda, Şirvanşahlar döneminin savunma kuleleri.
• Ramana Kalesi – Bakü’ye yarım saat mesafede, kayalık bir tepe üzerinde.
• Gülistan Kalesi (Şamahı) – Şirvanşahların eski başkenti Şamahı yakınındaki dağ kalesi.
• Derbent Kalesi – Hazar kıyısında kuzeye uzanan yolun üzerindeki ünlü sur kenti.