Başkirler

Başkurt destanlarındaki kadın kahramanlar

İlkel komünal sistem döneminde meydana gelen Başkurt destanı tarih boyunca Başkurt halkı ile beraber gelişiyordu.

Başkurt destanlarının konuları üç ana grupa ayrılabilir. Birincisi: sadece Başkurtlara özgü olan konular. Bu grubu ‘Ural-batyr’, ‘Akbuzat’, ‘Zayatulyak ve Hıuhıly’, ‘Aldar ve Zuhra’, ‘Babsak ve Kusek’ gibi eserler oluşturur. İkinci grubu Türk dili konuşan halkların ortak şiir konuları oluşturur. Bu grupta ‘Alpamışa’, ‘Kuzıkurpes ve Mayanhılu’, ‘Targın ve Kucak’, ‘İr-Targın’ gibi destanlar yer alır. Ve üçüncü grup ‘Yusuf ve Zuleyha’, ‘Tahir ve Zohra’ v.s. gibi Başkurtlar’da doğu edebiyatın etkisi ile ortaya çıkan konuları içerir.

Yukarıda sözü geçen her destanın renkli canlı kadın kahramanları vardır. En tanınmış olanları şudur:

Ayhılu – bahadırın kötülük ile mücadele hikayesini anlatan popüler Başkurt ‘Ural-batyr’ destanının kahramanıdır. Efsaneye göre Ay’ın kızı. Kötü cin Azrake kızı kaçırıp sarayına kapatır. Sarayda bahadır Ural-batyr’ın kardeşi Şulgen kızı görünce aşık olur. Azrake Şulgen’in yardımıyla Ural-batyr’a ulaşmak amacıyla Ayhılu’yu ona verir. Ama Şulgen’in ihaneti ortaya çıktıktan sonra Ayhılu ondan kaçar ve masal atı üzerinde Ay’a çıkar.

Yanbike – aynı destanın başka bir kahramanıdır. O yeryüzündeki ilk kadın, ihtiyar Yanbirde’nin karısı, bahadırlar Ural ve Şulgen’in annesidir. Yanbike kocası ile beraber ava gider. Oğulları büyüdüğünde annebabaları onları yanına almaya başlarlar. Bir gün onlar kuşların gök kralı Samrau’nun kızı olan kuğuyu yakalarlar. Ve bundan sonra kahramanların büyülü maceraları başlar.

Zohra – ‘Tahir ve Zohra’ adlı lirik destanın baş kahramanıdır. Hikayeye göre bir padişah ve vezir çocukları doğmadan önce nişanlanmaları konusunda anlaşmış. Padişah’ın kızı Zohra ve vezirin oğlu Tahir büyüdüğünde birbirlerine aşık olur. Ama vezirin ölümünden sonra padişah verdiği sözünden dönüp Zohra için ona göre daha uygun biri bulur. Tahir’i ise sandığa kapatırıp bir nehre attırır. Tahir başına gelen çok beladan sonra yurduna döner, ama tutuklanıp idam edilir, Zohra ise intihar eder.

Zuhra – ‘Aldar ve Zuhra’ destanının kahramanı, erler kadar güçlü bir bahadır kızdır. Uzun zaman kendisine uygun bir nişana rastlayamamış. Bir gün bir kahin Zuhra’ya ona layık olan kahraman bahadırların yaşadıkları ülkeyi anlatır. Orada o bahadır Aldar’a aşık olur. Sevgililer inanılmaz maceralar ile dolu yolculuğa çıkarlar. Sonra oğulları olur.